Nie muszę nikogo przekonywać, że Eugène Ionesco był geniuszem absurdu. Jego sztuki zaczynały się od spraw i sytuacji banalnych, by stopniowo – poprzez akcenty komediowe – przerodzić się w tragedie.
Nie inaczej było z Lekcją – jednoaktową sztuką, którą napisał w czerwcu 1950 roku. Premiera spektaklu odbyła się 20 lutego 1951 roku w paryskim Théâtre de Poche Montparnasse. Reżyserem premierowego spektaklu był Marcel Cuvelier, który jednocześnie wcielił się w rolę Profesora. Od 1957 Lekcja jest wystawiana (obok Łysej śpiewaczki) przez Théâtre de la Huchette w Paryżu, co chyba jest rekordowym stażem scenicznym.
W Polsce po raz pierwszy zaprezentowano Lekcję 9 września 1957 r. w Teatrze Polskiego Radia, (reżyseria – Zbigniew Kopalko). Premiera sceniczna w reżyserii Barbary Bormann miała miejsce 4 marca 1962 roku w Teatrze Satyry (Estrada Satyryczna) w Poznaniu. Co ciekawe, ponieważ jest to jednoaktówka, bardzo często łączono ją z innymi jednoaktowymi sztukami teatralnymi – na ogół z Łysą śpiewaczką i z Szaleństwem we dwoje.
aktorzy z reżyserem
Sylwester Biraga – reżyser spektaklu prezentowanego w Teatrze Druga Strefa, postanowił wystawić Lekcję bez „towarzystwa”. Na marginesie przypominam, że Szaleństwo we dwoje było i jest wystawiane w tym teatrze, a nasza recenzja jest dostępna pod adresem: https://www.warszawa.pl/zolw-slimak-i-wojna/
Do Profesora przychodzi 18-letnia Uczennica, która ledwie co zdała maturę, a już chciałaby zdobyć tytuł doktora wszech nauk. I to najlepiej w ciągu trzech tygodni! Profesor jest zdziwiony, ale zgadza się. Zaczyna się od grzeczności: stolice, pory roku, proste dodawanie. Profesor chwali każdą odpowiedź, jakby to było coś więcej niż arytmetyka. Kłopoty zaczynają się, gdy dochodzi do odejmowania – na przykład trzech od czterech. Z kolei mnożenie monstrualnie wielkich liczb nie sprawia Uczennicy problemu, bo… nauczyła się na pamięć wszelakich działań w tym zakresie! Okazuje się, że w jej mniemaniu ćwiczenie pamięci jest ważniejsze, niż wynik. Jak powiedział Profesor, podczas lekcji wystąpił konflikt syntezy z analizą.
wnikliwe spojrzenia bohaterów
Profesor stosunkowo szybko przechodzi do języków, spośród których… nie wszystkie istnieją. Pojawia się język starohiszpański oraz chiszpański [TAK! Pisany przez „ch” – przyp. RS]. Profesor opowiada o nich z takim przekonaniem, że trudno się nie zgodzić, iż istnieją. W końcu znika cel, z którym przyszła Uczennica, a Profesor przestaje uczyć tego, czego miał uczyć. Zaczyna uczyć posłuszeństwa wobec samego siebie. Coraz bardziej przypomina to hipnozę, niż lekcję. Początkowo Uczennica nie poddaje się, jednak jej konstrukcja psychiczna ulega stopniowemu zniszczeniu. Początkowe uśmiechy zostają zastąpione płaczem, szept przechodzi w krzyk, a zdrowa dziewczyna zaczyna się skarżyć na ból zębów i innych części ciała.
Marysia na posterunku
Co pewien czas interweniuje diaboliczna Służąca – Marysia. Robi to trzy razy i trzy razy zostaje odprawiona do kuchni. Wie, dokąd prowadzi ta lekcja — mówiła to już wcześniej; mówi to teraz, powie to znowu. Jest przy tym zimna, wyrachowana, a na jej twarzy nie widać jakichkolwiek akcentów mimicznych. Pojawia się tam, gdzie zachodzi potrzeba delikatnej, acz stanowczej, interwencji. Co ciekawe, niemal przy każdym jej pojawieniu się następuje zmiana świateł i brzmi niepokojąca muzyka. Doskonałym uzupełnieniem są, dobiegające zza ściany, odgłosy rozmów Profesora i Marysi. Zastanawiające są również lustra znajdujące się po obu stronach sceny. Podczas spektaklu siedziałem w pierwszym rzędzie i od czasu do czasu widziałem odbicia bohaterów spektaklu. Czy były to li tylko wizerunki postaci?
co widać w lustrze?
Spektakl Lekcja jest lekcją życia. Widzimy, jak łatwo wiedza zamienia się w żądanie, gdy ktoś mówi z wystarczającą pewnością siebie — i jak chętnie ktoś, kto bardzo czegoś chce, to żądanie przyjmuje. Farsa i parodia przeplatają się z satyrą pełną okrutnych akcentów, zaś bohaterowie poruszają się w absurdalnym świecie pełnym strachu i grozy. Kiedy lekcja się kończy dramatycznym akcentem, w drzwiach słychać dzwonek: przyszła kolejna uczennica.
Działalność Teatru Druga Strefa współfinansuje Miasto Stołeczne Warszawa.
