27 stycznia – Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. W tle książka o okrucieństwie i… miłości w Auschwitz.
27 stycznia obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Święto zostało uchwalone 1 listopada 2005 roku przez Zgromadzenie Ogólne ONZ i ma na celu czczenia pamięci ofiar pochodzenia żydowskiego, pomordowanych w czasie II wojny światowej przez nazistowskie Niemcy. Dlaczego wybrano tę datę? Otóż 27 stycznia 1945 roku został wyzwolony obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau.
Właśnie w tym obozie toczy się zasadnicza część książki Wojciecha Dutki, zatytułowanej Czerń i purpura. Zanim jednak tam trafimy, jesteśmy w 1938 roku i poznajemy ówczesne losy dwojga bohaterów: słowackiej Żydówki Mileny Zinger oraz Austriaka Franza Weimerta. Na razie żyją w swoich krajach, ale sytuacja wewnętrzna oraz międzynarodowa robi się coraz bardziej zagmatwana. Nie pozostaje to bez wpływu na sytuację naszych bohaterów. Milena zostaje studentką konserwatorium muzycznego, gdzie sprzeciwia się gettu ławkowemu. Franz był ministrantem, ale został zdradzony przez księdza, który nie zachował tajemnicy spowiedzi. Po anschlussie Austrii błyskawicznie wywieziono jego sąsiadów – Żydów. Chłopak, który należał do Hitlerjugend, zachował obojętność. Dlaczego?
Rasizm zamyka. Sprawia, że ludzie, mając oczy – nie widzą, i mając uszy – nie słyszą.
Podobnie rzecz się miała z seksem:
Młodzi chłopcy i dziewczyny, z racji natury lgnący do siebie, musieli pokonać barierę stworzoną przez idiotyczną ideologię węszącą wszędzie brud moralny. W konsekwencji kontakty seksualne były utrudnione, choć osiągalne, … (…). W sferze publicznej ten temat nie istniał, ale w niemieckich domach, w prozaicznym życiu ukrytym za parawanem ideologii, żar buchał coraz większym płomieniem.
We wrześniu 1939 roku wybucha wojna; na przedpolach Warszawy ginie brat Franza, Friedrich. Kiedy rodzina pojechała na grób poległego, Franz – patrząc na Polaków z niewysłowioną pogardą – postanowił, że po maturze wstąpi do SS. W tym czasie Milena zaczyna pracę, jako piosenkarka, w nocnym klubie. Dzielnie daje sobie radę ze wszystkimi absztyfikantami, jednak jeden z odrzuconych doprowadza do skazania jej na deportację, która była jednym z elementów polityki prowadzonej przez reżim księdza Tiso.
Wojciech Dutka jest absolwentem historii i podyplomowego studium dziennikarstwa. Wolontariusz, dziennikarz radiowy, były pracownik uczelni medycznej, konsultant do spraw europejskich programów badawczych, ostatnio nauczyciel historii. Zajmuje się polską historiografią przełomu XIX i XX wieku. Publikował w renomowanych czasopismach naukowych: „Przeglądzie Historycznym”, „Czasach Nowożytnych”, „Klio”, „Kwartalniku Historii Żydów”, „Przeglądzie Humanistycznym” i „Roczniku Historii Prasy Polskiej”. Współautor pracy o historii polskiego plakatu medycznego, nagrodzonej przez ministra zdrowia w 2011. Spod jego pióra wyszły opowiadania, tom poezji oraz kilka powieści historycznych, a wśród nich: Krew faraonów, Bractwo Mandylionu, Taniec szarańczy, Kartagińskie ostrze, Zdradzona oraz Wojna polska. Niezmiernie ciekawe są jego cykle powieściowe: o hrabim Mokrzyckim oraz wojenna seria kobieca.
Milena trafia do Auschwitz, gdzie już był [oczywiście, w innym charakterze! – przyp. RS] Franz. Przypadkowo – albo, jak twierdzi jedna ze współwięźniarek, z woli Jahwe – trafiają na siebie. Ona śpiewa na jego urodzinach, a on – wbrew sobie – coraz bardziej interesuje się więźniarką i zaczyna ją chronić…
Jak potoczyły się dalsze losy tych dwojga? Nie będę tego zdradzać. Chciałbym bowiem zwrócić uwagę Czytelniczek i Czytelników na dobrze dobrane wtręty o charakterze socjologicznym i psychologicznym. Ośmielę się nawet nazwać książkę Czerń i purpura znakomitym studium z tego zakresu. To przede wszystkim wiwisekcja sumienia młodego austriackiego katolika, który stał się mordercą i funkcjonariuszem aparatu Zagłady. Powieść stawia też pytania o źródła Holocaustu, m.in. w zderzeniu z chrześcijańskim wychowaniem głównego bohatera. Obserwujemy zmianę postawy Franza:
Model świata, którego częścią stał się Franz, wprowadził do rzeczywistości ślepe podporządkowanie zasadzie honoru. Honor miał być dodatkowym bezpiecznikiem dla wyrzutów sumienia. Miał sankcjonować bezwzględność w skali nigdy do tej pory niespotykanej.
Wojciech Dutka opisuje okrucieństwo stosowane wobec więźniów, akcentując relatywizm moralny nazistów:
Auschwitz, z całym bagażem śmierci, po prostu po pewnym czasie powszedniał tym, którzy tam pracowali – codziennie wdziewali mundur, szli do pracy, zabijali od ósmej do piętnastej, po czym wracali do domów i zamieniali się w dobrych mężów i normalnych ojców.
Uważam, że Czerń i purpura jest bardzo solidnie napisaną pracą. Autor, ukazując okrucieństwo Auschwitz, nie rości sobie pretensji do wszechwiedzy o obozie: jeśli w powieści pojawia się postać historyczna, informuje o tym, powołując się na źródła; jeśli jest to osoba fikcyjna, również dowiadujemy się o tym. W komentarzu końcowym Wojciech Dutka zachęca wręcz do sięgania po naukowe opracowania tematu Zagłady. Znakomicie rozbudowana jest warstwa przygodowa dotycząca Mileny i Franza. Nic dziwnego zatem, że książka mocno wciągnęła mnie. Jak się okazuje, nie jestem sam, bo pierwsze wydanie powieści – z 2013 roku – stało się bestsellerem, zyskując dziesiątki tysięcy czytelników w Polsce, a także w Czechach i na Słowacji. Jest żywo dyskutowana od momentu wydania aż do dzisiaj. Omawiane w niniejszym artykule wydanie jest nową, uzupełnioną, wersją książki – w dodatku zawiera nową, staranną szatę edytorską.
Polecam książkę Czerń i purpura zarówno zwolennikom powieści przygodowych, jak i zwolennikom analiz socjologicznych i psychologicznych. Zaś wszystkim P.T. Czytelnikom polecam ją jako przestrogę!
- Wojciech Dutka, Czerń i purpura
- Redaktor inicjujący: Paweł Pokora
- Redakcja: Małgorzata Piotrowicz
- Korekta: Joanna Dzik
- Projekt okładki: Grzegorz Arszewski/garasz.pl
- Zdjęcia na okładce i źródła ilustracji: domena publiczna
- Zdjęcie autora: © Maciej Zienkiewicz Photography
- Skład: Klara Perepłyś-Pająk
- Producenci wykonawczy: Sylwia Reguła, Magdalena Wójcik-Zienkiewicz, Wojciech Jannasz
- Wydawca: Marek Jannasz
- Wydawca: Lira Publishing Sp. z o.o., Warszawa 2025
- ISBN 978-83-68342-64-2
