O najbardziej znanym polskim patriocie czasów zaboru rosyjskiego opowiada prof. Wojciech Iwańczak z Towarzystwa Miłośników Historii.
163. felieton pod wspólną nazwą: Stolica historii. Przedstawiają członkowie Towarzystwa Miłośników Historii w Warszawie, które są już od prawie czterech lat emitowane w każdą sobotę, w nieco skróconej wersji, w Radiu Kolor.
Podcast Radia Kolor jest pod tekstem.
Z cyklu:
Stolica historii. Przedstawiają członkowie
Towarzystwa Miłośników Historii w Warszawie.
Odcinek CLXIII:
Walerian Łukasiński
„wieczny więzień”
Opowiada profesor Wojciech Iwańczak
To jedna z najbardziej charakterystycznych postaci okresu zaborów w Polsce, działacz niepodległościowy, więzień polityczny, bohater.
Urodzony w roku 1786 w Warszawie, w rodzinie schrystianizowanej szlachty tatarskiej, osiadłej na dzisiejszej Białorusi (rejon Mińska). Ojciec był dzierżawcą folwarku w miejscowości Pawłowo koło Płocka, a najstarszy Walerian miał jeszcze czwórkę rodzeństwa. Nasz bohater wybrał typową dla jego warstwy społecznej ścieżkę kariery, wstąpił na ochotnika do armii Księstwa Warszawskiego w roku 1807, gdzie pod komendą generała Józefa Zajączka wziął udział w kampaniach napoleońskich przeciw Prusom i Austrii. Wyróżnił się w bitwie pod Raszynem, a kolejne walki przyniosły mu awanse na porucznika, kapitana, a w 1817 roku na majora.
Łukasiński już od początku kariery wyróżniał się dużą wiedzą społeczno–polityczną, lubił wdawać się w polemiki, występował np. w obronie tolerancji wobec Żydów. W ślad za tym poszła jego aktywność na polu organizacyjnym. Został członkiem i działaczem loży masońskiej, legalne wówczas wolnomularstwo zamierzał wykorzystać dla celów odbudowy Polski. Już wtedy jednak był przeciwnikiem wszelkich radykalnych metod działania.
Chciał…
…podnieść ducha narodowego, skierować umysły do jednego celu, zbliżyć osoby między sobą i natchnąć ich wzajemne zaufanie, na koniec nadzieje lepszej przyszłości.
Masoneria nie odniosła specjalnych sukcesów, ale Łukasiński podjął kolejną próbę aktywności dla ojczyzny. W 1821 roku powołano Towarzystwo Patriotyczne, które zakładało już odzyskanie w przyszłości niepodległości Polski. Za patrona przyjęto Tadeusza Kościuszkę, ale o powstaniu narodowym w najbliższej perspektywie nie było tam jeszcze mowy. Jednocześnie Łukasiński był zwolennikiem silnej władzy jednego człowieka, kierowanie organizacją przez jakąś grupę czy komitet uważał za błąd. Sytuacja organizacji pogorszyła się radykalnie, gdy wielki książę Konstanty dowiedział się o jej istnieniu, a zwłaszcza po dotarciu przez policję do własnoręcznych notatek Łukasińskiego, gdzie mowa była o odbudowie niepodległego państwa polskiego. Łukasiński został aresztowany i odtąd zaczęła się jego długoletnia gehenna.
Był rok 1822.
Zsądzono mu 9 lat twierdzy, ale car Aleksander skrócił ten wyrok o 2 lata. W roku 1824 upokorzono go przez publiczne zdegradowanie, przez zdarcie szlifów oficerskich i złamanie szpady, po czym odziano go w strój więzienny, zakuto w kajdany i przewieziono taczkami przed frontem wojska.
Następnym etapem był Zamość, gdzie przetransportowano skazańców. Łukasiński znowu znalazł się w oku cyklonu, oto oskarżono go o współudział w buncie więźniów zainicjowanym przez Tadeusza Sumińskiego i obu skazano na śmierć przez rozstrzelanie. Wielki książę Konstanty okazał łaskę i pierwotny wyrok 7 lat więzienia podwoił. Jeszcze tuż przed wybuchem powstania listopadowego na sejmie apelowano do cara o ułaskawienie Łukasińskiego, ale bez skutku.
Ostatni raz widziano Łukasińskiego już po wybuchu powstania, ale został wywieziony z Warszawy przez wycofujące się wojska rosyjskie. Końcowym przystankiem w jego dramatycznej biografii stała się twierdza Szlisselburska, odległa o 70 kilometrów od Petersburga. Przebywał tam już do śmierci w roku 1868, w ciemnej i wilgotnej celi, traktowany jak niezwykle groźny przestępca. Miał zakaz jakichkolwiek kontaktów, a fakt przetrzymywania go tam stanowił ściśle strzeżoną tajemnicę. Kolejne amnestie go nie obejmowały, uważany był bowiem za jednego z głównych sprawców powstania listopadowego. Pochowano go w anonimowym grobie w Szlisselburgu, a wiadomość o jego śmierci wydostała się w świat dopiero po kilku latach.
Zapomniany za życia, fascynował (i fascynuje) po śmierci, uwiecznili go w swej twórczości Mickiewicz i Wyspiański, nakręcono o nim film, noszą jego imię szkoły i ulice, także miejsca pamięci.
Zasłużył na to jak mało kto.
Wojciech Iwańczak
Profesor zwyczajny, mediewista.
Zajmuje się Europą Środkową schyłku średniowiecza, dziejami Czech, historią geografii i kartografii.
Autor ponad 400 publikacji w kilkunastu krajach, członek czynny Polskiej Akademii Umiejętności, Sekretarz Generalny Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Członek Honorowy Polskiego Towarzystwa Historycznego, Członek Honorowy Czeskiego Towarzystwa Historycznego.
Od ponad 30 lat członek Towarzystwa Miłośników Historii w Warszawie.
W latach 1999 – 2005 Prezes TMH.
Podcast Radia Kolor
5:06 min.
(kliknij logo)
Zobacz też inne odcinki cyklu:
- Lista odcinków: [LINK]
