Magazyn Stolica 11-12 2025 r.

Ostatni w 2025 roku numer Stolicy pojawił się w kioskach.

Spis treści

• Str. 4.
  Kronika

WARSZAWA

• Str. 6.
  Z pokolenia na pokolenie –
  z dr hab. Hanną Schreiber rozmawia
  Jerzy S. Majewski

Łatwo zdefiniować, co stanowi o materialnym dziedzictwie.
Trudniej uchwycić to, co jest dziedzictwem niematerialnym.
Czym zatem ono jest?

• Str. 14.
  Okna na Las kabacki i ekologiczna Białołęka Dworska
  Tadeusz Michalski

Kontynuujemy publikację tekstów o Warszawie marzeń powojennych urbanistów i architektów. Tym razem pokazujemy zapomniane projekty powstałe w końcówce lat 60.  i na początku 70. XX w. Nigdy nie zostały zrealizowane.

• Str. 20.
  Pałac Sapiehów przy ulicy Zakroczymskiej
  Adrian Sobieszczański

Pałac Jana Fryderyka Sapiehy przy Zakroczymskiej to przykład stołecznej XVIII-wiecznej magnackiej rezydencji łączącej splendor jednego z najważniejszych rodów I Rzeczypospolitej z kunsztem wybitnego architekta epoki saskiej. Chociaż dzisiaj,  zniszczony w czasie ostatniej wojny i pieczołowicie po jej zakończeniu odbudowany, wymaga uwagi i zdecydowanej opieki, pozostaje nadal jedną z najlepiej przeprowadzonych rekonstrukcji w realiach odbudowującego się Nowego Miasta

• Str. 26.
  Pamięci naszych obrońców
  Włodzimierz Dembiński

Sto lat temu, 2 XI 1925 roku, w Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie zostały złożone zwłoki anonimowego żołnierza przeniesione z cmentarza Orląt Lwowskich.

ODPOCZNIJ NA MAZOWSZU

• Str. 36
  Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie?
  Siedziby szlachty na Mazowszu w XIV-XVI wieku
  Piotr Lasek

Mazowiecka szlachta w powszechnej opinii uchodzi za waleczną, swarliwą, konserwatywną i… biedną. O ile dwóch pierwszych cech nie sposób mazowieckim  posesjonatom odmówić, o tyle opinia o ich horyzontach umysłowych i stanie posiadania bywa krzywdząca.

HISTORIA

• Str. 48.
  Witaj jutrzenko swobody, Zbawienia za tobą słońce!
  Anna Kuligowska-Korzeniewska

Właśnie tymi strofami Ody do młodości rozpoczęto 26 listopada 1805 r. w Teatrze Rozmaitości (obecnie Teatr Narodowy) niezwykły obchód. Była to po raz pierwszy
za czasów carskich uroczystość pięćdziesięciolecia zgonu wieszcza. Ta data stanowiła
jednocześnie zwycięskie zakończenie strajku aktorów warszawskich, którzy wzięli udział w proteście – jak całe miasto – przeciwko krwawemu stłumieniu przez konną  żandarmerię tłumów gromadzących się 1 listopada na placu Teatralnym. Od tego dnia żaden z teatrów warszawskich nie dał publicznego przedstawienia, chociaż artyści,  spodziewając się uwolnienia od cenzury, ćwiczyli nowy repertuar, m.in. dzieła Mickiewicza i Słowackiego. Stąd dzień śmierci Mickiewicza stał się przełomem dla scen
stołecznych.

• Str. 52.
  Warszawscy „fabricatoris”
  Wojciech Lipczyk

Łacińskie fabricatoris to po polsku „twórcy, sprawcy jakiegoś dzieła vel zręczni wykonawcy”.

• Str. 57.
  Stefan Żeromski – w 100-lecie śmierci
  Piotr Łopuszański

Sto lat temu, 20 listopada 1925 r., zmarł Stefan Żeromski. Powszechnie zdawano sobie sprawę, że odszedł wybitny pisarz, sumienie Polaków, kandydat do Nagrody Nobla. Miał 61 lat.

• Str. 62.
  Mińska 65
  największa w Polsce powojenna Drukarnia Naukowo-Techniczna wpisana do rejestru zabytków.
  Małgorzata Kubicka

Decyzją Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Marcina Dawidowicza historyczny zespół budowlany dawnych Zakładów Poligraficznych im. Rewolucji Październikowej, znanych później jako Drukarnia Naukowo-Techniczna PAP, w Warszawie przy ulicy Mińskiej 65 został wpisany do rejestru zabytków i podlega teraz ścisłej ochronie.

KULTURA

• Str. 66.
  Z dorożki do samochodu wyścigowego
  Michał Bruliński

Gdyby Chopinowi dać możliwość gry na Fazioli lub Steinwayu, zapewne byłby  zszokowany. Tę sytuację moglibyśmy porównać do przejażdżki samochodem wyścigowym  kogoś, kto wcześniej jeździł tylko dorożką.

• Str. 71.
  By dodawać życia do lat
  z Magdaleną Dąbrowiecką
  rozmawia Marcin Mierzejewski

12 listopada minęła 50. rocznica powstania pierwszego w Polsce i trzeciego na świecie Uniwersytetu Trzeciego Wieku im. Haliny Szwarc w Warszawie. O działalności i specyfice podobnych placówek z członkiem zarządu UTW Magdaleną Dąbrowiecką rozmawia Marcin Mierzejewski.

• Str. 76.
  Notatnik warszawski
• Str. 80.
  STOLICA CZYTA
  Spacer szlakiem warszawskiej przyrody 
  ze Stanisławem Łubieńskim
  rozmawia Mateusz Kaczyński

Ze Stanisławem Łubieńskim, autorem książek o warszawskiej przyrodzie, rozmawia Mateusz Kaczyński.

• Str. 83.
  Wskrzeszona Smocza
  Mateusz Kaczyński

„Smocza Biografia żydowskiej ulicy w Warszawie” (Wydawnictwo Czarne) autorstwa Benny’ego Mera to próba rekonstrukcji świata, który przeminął. Dzisiejsze oblicze Muranowa i Nowolipek jest całkiem inne niż to znane przed II wojną światową. Ta różnica uderzyła autora, który w 2017 r. odwiedził stolicę Polski.

• Str. 84.
  Świąteczna Warszawa – scenografia czy dramatis personae
  Rafał Dajbor

Boże Narodzenie dla filmowców bywa tematem dającym możliwość pokazywania relacji międzyludzkich w kontekście świąt uważanych za wyjątkowo rodzinne. W niejednym polskim filmie akcja dzieje się właśnie podczas świąt. I co ciekawe – znakomita część  polskich filmów świątecznych rozgrywa się na ulicach stolicy.

• Str. 89.
  Warszawscy wózkarze
  Jarosław Górski

Bardzo charakterystycznym elementem ulicznego krajobrazu dziewiętnastowiecznej, a później międzywojennej Warszawy były drewniane dwukołowe wózki pchane lub  ciągnione przez handlarzy oferujących produkty spożywcze – latem i jesienią owoce i  warzywa, zimą nabiał – a także książki, naczynia, starzyznę.

• Str. 92.
  Ogłosili podatek od nazwiska, czyli magiel po warszawsku
  Tatiana Hardej

Dawniej w każdej dzielnicy było ich kilka – pachniały parą, krochmalem i rozmową. W maglu nie tylko prasowało się materiały – tam podgrzewano emocje, wygładzano  konflikty i przekazywano wiadomości szybciej niż telegraf, telefon i Internet razem wzięte.

• Str. 96.
  Święta, święta
  Przemysław Śmiech
• Str. 97.
  Święta w latach pięćdziesiątych
  Jacek Fedorowicz
• Str. 98.
  Pożegnanie FSO
  Krzysztof Olszak