Pięć wieków po Hołdzie Pruskim warto zastanowić się, jak do niego doszło i jakie były jego konsekwencje.
501 lat temu, 10 kwietnia 1525 roku, odbyła się w Krakowie uroczystość, która przeszła do historii jako Hołd Pruski. Wielki mistrz zakonu krzyżackiego Albrecht Hohenzollern klęczał przed polskim królem Zygmuntem Starym, przysięgając mu wierność. W narodowej pamięci tkwi obraz Jana Matejki, stworzony w XIX w. przez wielkiego malarza i patriotę, by przypomnieć potęgę Rzeczypospolitej i podźwignąć narodowego ducha.
Pięć wieków po Hołdzie Pruskim prof. Stefan Ciara, wybitny polski historyk, w swojej najnowszej książce Hołdy pruskie. Zmarnowana szansa Rzeczypospolitej podejmuje próbę nowego odczytania jednego z najbardziej symbolicznych momentów w dziejach Polski. Autor nie ogranicza się tylko do rekonstrukcji wydarzeń z 1525 r. Przypomina sprowadzenie Krzyżaków przez księcia Konrada Mazowieckiego i nadanie im ziemi chełmińskiej. Co ciekawe, w 1225 roku zostali oni wypędzeni z Węgier, gdyż… podjęli próbę zrzucenia lennej zależności od tamtejszego króla. Na ziemiach polskich również dążyli do stworzenia państwa krzyżackiego, co – niestety – udało się im.
Stefan Ciara jest historykiem, emerytowanym profesorem na Uniwersytecie Warszawskim. Tytuł magistra uzyskał na UW, gdzie również się doktoryzował i habilitował. Absolwent Studium Podyplomowego Archiwistyki na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Pracował kolejno w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego i w Archiwum Głównym Akt Dawnych oraz w Instytucie Historycznym UW. W latach 1994-1999 był p.o. Kierownika Zakładu Nauk Pomocniczych Historii IH UW. Naukowo zajmuje się historią społeczną Polski nowożytnej, archiwistyką, naukami pomocniczymi historii, historią Polski XIX w. na tle historii powszechnej tej epoki; historia historiografii polskiej (zwłaszcza ośrodka lwowskiego). Spod jego pióra wyszły m.in.: Kariera rodu Wejherów 1560–1657, Senatorowie i dygnitarze koronni w drugiej połowie XVII w. i Archiwa a uniwersytety w Krakowie i Lwowie w latach 1877-1918.
Stefan Ciara bada okoliczności traktatu królewskiego i decyzje polityczne Zygmunta Starego. Stawia pytanie, czy wydarzenie, które przez pokolenia uważano za triumf, nie było w rzeczywistości zmarnowaną szansą na włączenie Prus do Rzeczypospolitej. Pokazuje, jak z państwa zakonnego wyłoniło się świeckie księstwo pruskie, które z czasem przekształciło się w potężne królestwo, biorące udział w późniejszych rozbiorach Polski.
Zanim do tego jednak doszło, Krzyżacy wywoływali konflikty. Ich charakterystyczną cechą…
… był fakt, że Krzyżacy rozniecali je w takich okolicznościach, gdy Polskę absorbowały inne ważne sprawy.
Jak to zwykle bywa, owe konflikty były przerywane traktatami pokojowymi. Autor przypomina między innymi drugi pokój toruński z 1466 roku. Nie bez kozery w tytule książki użyto liczby mnogiej: Hołdy pruskie. Było ich więcej, od krzyżackich poczynając.
A skąd druga część tytułu – Zmarnowana szansa Rzeczypospolitej? Okazuje się, że już od XVI w. trwała żywa dyskusja o sensowności traktatu krakowskiego z Hohenzollernami. Pamiętajmy, że państwo pruskie stało się jednym z grabarzy Rzeczypospolitej. Czy można było tego uniknąć?
Książka Hołdy pruskie. Zmarnowana szansa Rzeczypospolitej została pięknie wydana. Wzbogacono ją licznymi ilustracjami, które przybliżają postaci i wydarzenia epoki. Ale nie tylko dlatego warto zajrzeć do niej. Bowiem Hołd Pruski pozostaje tematem aktualnym i inspirującym do refleksji nad znaczeniem historii dla współczesności, zaś omawiana publikacja łączy rzetelną analizę historyczną z przystępnym językiem.
- Stefan Ciara, Hołdy pruskie. Zmarnowana szansa Rzeczypospolitej
- Redakcja: Leszek Sosnowski
- Współpraca redakcyjna: Jolanta Sosnowska
- Opracowanie graficzne i projekt okładki: Studio Białego Kruka, Paweł Lipa, Dominika Grzymała-Dzierżanowska
- Okładka: na podstawie obrazu M. Bacciarellego „Hołd Pruski”
- Podpisy: Monika Makowska
- Korekta: Anna Makowska
- Wydawca: Biały Kruk Sp. z o.o., Kraków 2026
- ISBN 978-83-7553-451-1
