Nepela

Sportowa legenda w starciu z komunistycznym systemem.

Słowacko-czesko-polski dramat biograficzny znalazł się w sekcji Pokazy specjalne 42. Warszawskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego. Opowieść przybliża losy jednego z najwybitniejszych łyżwiarzy figurowych w historii Czechosłowacji. Zamiast kolejnych medali na pierwszy plan wysuwa się pragnienie osobistej wolności. Sportowy sukces staje się narzędziem politycznej propagandy. Ambicje zawodnika zderzają się z interesem państwa. Powstał wiarygodny obraz epoki z fascynującym finałem, choć spokojne tempo chwilami nuży.

Po zdobyciu olimpijskiego złota słynny łyżwiarz zaczyna myśleć o występach w zachodniej rewii. Komunistyczne władze oczekują jednak kolejnych startów w barwach Czechosłowacji, utrudniając mu realizację własnych planów.

Reżyser Gregor Valentovič wybiera szczególny moment w karierze sportowca. Triumf w Sapporo w 1972 roku zapewnił mu status narodowego bohatera. Sukcesy reprezentantów demoludów miały wówczas potwierdzać wyższość socjalizmu nad światem zachodnim. Dla zawodnika otwierała się tymczasem perspektywa profesjonalnych występów za granicą. Państwowi działacze zamierzali zatrzymać swojego idola jak najdłużej. Ten konflikt pokazuje mechanizm podporządkowania osobistych ambicji interesom politycznym. Podobne sytuacje w krajach bloku wschodniego prowadziły niekiedy do ucieczek lub oskarżeń o zdradę.

Scenariusz przez długi czas skupia się na zwyczajnych elementach codzienności bohatera. Rozmowy zajmują więcej miejsca niż rywalizacja sportowa. Niektóre sceny zostały przeciągnięte i początkowo wydają się mało istotne. Stopniowo ujawniają jednak zmęczenie człowieka żyjącego pod presją otoczenia. Pozwalają również poznać atmosferę panującą w ówczesnej Czechosłowacji. Taka konstrukcja sprzyja wiarygodności przedstawionej historii, choć chwilami osłabia zainteresowanie wydarzeniami.

Biografia świadomie odchodzi od typowej formuły kina sportowego. Kolejne osiągnięcia ustępują miejsca osobistym rozterkom zawodnika. Sława okazuje się źródłem ograniczeń zamiast przepustką do swobodnego życia. Twórcy pokazują człowieka uwikłanego w realia polityczne swojej epoki. Spokojna narracja wymaga cierpliwości, a część sytuacji mogłaby zostać skrócona. Historyczne tło nadaje jednak tej historii znaczenie wykraczające poza losy jednego mistrza.

Równie przekonująco ukazano skostniałe zasady oceniania występów łyżwiarskich. Sędziowie kierują się utrwalonymi wzorcami, które ograniczają artystyczną swobodę zawodników. Duże znaczenie ma przywiązanie do tradycyjnego stylu jazdy. Konserwatywne podejście do rywalizacji zwiększa presję nawet na utytułowanych mistrzach. Ten aspekt przypomina o rygorach panujących w ówczesnym sporcie wyczynowym. Perspektywa udziału w zachodnich rewiach nabiera dzięki temu dodatkowego znaczenia jako szansa na uwolnienie się od sztywnych reguł.

Łyżwiarstwo figurowe zaskakująco długo pozostaje na drugim planie. Początkowo lodowisko pojawia się sporadycznie. Późniejsze fragmenty koncentrują się głównie na treningach. Miłośnicy tej dyscypliny muszą więc uzbroić się w cierpliwość. Dopiero końcówka przynosi widowisko odpowiadające randze słynnego mistrza. Sceny aktorskie zostały znakomicie połączone z materiałami archiwalnymi. Montaż tworzy fascynujące zakończenie, stanowiące prawdziwy majstersztyk realizacyjny.

Wrażenie robi rekonstrukcja realiów lat siedemdziesiątych. Scenografia przekonująco oddaje wygląd miejsc związanych z życiem sportowca. Kostiumy trafnie oddają modę. W codziennych scenach uwagę zwracają charakterystyczne kroje i wzory tkanin. Szczególne wrażenie robi biały strój startowy z połyskującymi zdobieniami. Na lodowisku podkreśla on widowiskowy charakter występów. Skromniejszy wygląd sportowca poza taflą kontrastuje z jego publicznym wizerunkiem. Ten szczegół wzbogaca portret człowieka, którego sława wiązała się z nieustanną presją. Staranna charakteryzacja wzmacnia autentyzm przedstawionego świata. Świetnie dobrana muzyka współtworzy atmosferę minionej dekady. Dla widzów pamiętających tamtejsze czasy szczegóły te mają szczególną wartość.

Na szczególne uznanie zasługuje Josef Trojan w roli tytułowego mistrza. Młody aktor przekonująco oddaje emocje człowieka rozdartego między oczekiwaniami władz a własnymi marzeniami. Jego gra opiera się na subtelnych gestach i oszczędnej mimice. Powściągliwość pozwala dostrzec narastające zmęczenie życiem pod nieustanną presją. Nawet w spokojniejszych scenach potrafi nadać postaci psychologiczną głębię. Wizerunek sportowego idola stopniowo ustępuje miejsca portretowi człowieka pragnącego samodzielnie decydować o przyszłości. Ta naturalna kreacja nadaje biografii wiarygodność i emocjonalny ciężar.

„Nepela” to przekonujący portret sportowca uwięzionego w socjalistycznym systemie, którego przeciągniętą narrację wynagradza znakomicie zmontowany finał.

Zwiastun:

Twórcy:

reżyseria, scenariusz: Gregor Valentovič

Słowacki reżyser i scenarzysta. Studiował produkcję filmową i reżyserię na Wydziale Filmu i Telewizji Akademii Sztuk Scenicznych w Bratysławie. Już podczas nauki zdobywał nagrody za studenckie etiudy „Skúška” i „Čína” na krajowych oraz międzynarodowych festiwalach. Jego film dyplomowy „Kid” miał premierę w sekcji Future Frames podczas MFF w Karlowych Warach. Krótkometrażowy „Blízko” zaprezentowano po raz pierwszy na festiwalu Premiers Plans. Biograficzny „Nepela” jest jego pełnometrażowym debiutem fabularnym.

zdjęcia: Adam Suzin
muzyka: Mary Komasa, Antoni Komasa-Łazarkiewicz
montaż: Roman Kelemen
scenografia: Dorota Volfová, Brigita Teplanová
kostiumy: Helena Tavelová
charakteryzacja: Lada Bímová
dźwięk: Samuel Škubla