27 lutego 2026 roku odszedł naukowiec wybitny, fizyk i matematyk, prof. dr hab. inż Andrzej Trautman.
Właściwie powiedzieć wybitny, to niewiele powiedzieć.
To naukowiec, który poprawił teorię względności Alberta Einsteina.
Andrzej Mariusz Trautman
urodził się 4 stycznia 1933 r. w Warszawie.
Zajmował się fizyką teoretyсzną i matematyczną, czasoprzestrzenią i grawitacją, zwłaszcza ogólną teorią względności Einsteina.
Był profesorem zwyczajnym, członkiem rzeczywistym PAN i jej byłym wiceprezesem. Wiele lat był wykładowcą na Uniwersytecie Warszawskim i przez kilka lat kierownikiem Instytutu Fizyki Teoretycznej (IFT UW). Obok wielu nagród, wyróżniony został Nagrodą FNP zwaną „polskim noblem” (w 2017 r.) oraz Medalem Mariana Smoluchowskiego – najwyższego wyróżnienia przyznawanego przez Polskie Towarzystwo Fizyczne (1986).
Profesor Trautman wsławił się przede wszystkim badaniem fal grawitacyjnych zwanych też promieniowaniem grawitacyjnym lub „zmarszczkami czasoprzestrzeni”.
Na przełomie lat 50. i 60. przewidział, że według ogólnej teorii względności fale te niosą energię i przez to są możliwe do zarejestrowania (detekcji), co przeczyło wcześniejszym opiniom fizyków, np. Leopolda Infelda i Alberta Einsteina.
Za te prace dziękował potem Andrzejowi Trautmanowi noblista Kip Thorne, nagrodzony za udział w zaobserwowaniu tego zjawiska. Te zasługi bywają uznawane za jedno z największych osiągnięć polskiej fizyki w XX wieku. Dorobek Andrzeja Trautmana miał też wpływ na badania Stephena Hawkinga i na próby kwantowania grawitacji przez Rogera Penrose’a w teorii twistorów.
W czasie powstania warszawskiego został wywieziony wraz z matką do Niemiec. Kiedy miał dwanaście lat, jego rodzina przeniosła się do Paryża, gdzie zdał maturę. W 1949 wrócił do Polski i następnie podjął studia na Wydziale Łączności Politechniki Warszawskiej, gdzie w 1955 uzyskał tytuł magistra inżyniera.
W następnych latach studiował fizykę w grupie Leopolda Infelda w Instytucie Fizyki PAN. W 1959 uzyskał stopień doktora za pracę na temat promieniowania grawitacyjnego, promowaną przez Infelda i Jerzego Plebańskiego. W 1962 uzyskał habilitację na Wydziale Matematyki i Fizyki UW na podstawie rozprawy o prawach zachowania w ogólnej teorii względności.
Artur Trautman przeszło 40 lat pracował w Instytucie Fizyki Teoretycznej (IFT) na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego – od 1961 aż do przejścia na emeryturę w 2003. Zajmował kolejne stanowiska od adiunkta do profesora zwyczajnego (1964), a w latach 1974–83 był dyrektorem IFT.
Praca
Praca naukowa dotyczyła ogólnej teorii względności i innych zagadnień fizyki matematycznej. W pracy doktorskiej sformułował warunki brzegowe dla równań pola grawitacyjnego, zgodne z występowaniem promieniowania i pokazał, że pociągają one malenie całkowitej energii promieniującego układu.
Wraz z Ivorem Robinsonem, znalazł nową, obszerną klasę ścisłych rozwiązań równań Einsteina, zawierającą proste, ,,sferyczne” fale grawitacyjne. Zwróciłem uwagę na związki między własnościami fal grawitacyjnych i przenoszeniem przez nie informacji. Podał sformułowanie twierdzeń Noether o prawach zachowania przy pomocy wiązek włóknistych żetów. Zbadałem strukturę geometryczną równań Einsteina-Cartana teorii grawitacji ze spinem i skręceniem.
Znalazł interpretację geometryczną mechanizmu łamania symetrii w teorii Yanga-Millsa. Pokazał, że naturalne koneksje na zespolonych i kwaternionowych wiązkach Hopfa można interpretować jako pola elektromagnetyczne i Yanga-Millsa, odpowiednio.
Zajmował się strukturami spinorowymi i równaniem Diraca na rozmaitościach o nietrywialnej topologii. Badał także związki między czasoprzestrzeniami ogólnej teorii względności, geometrią optyczną i strukturami Cauchy’ego-Riemanna.
Miał okazję odbyć wiele staży i wizyt naukowych.
W 1958 r. był przez trzy miesiące w Londynie, gdzie wygłosił cykl wykładów na temat ogólnej teorii względności. W roku akad. 1959/60 odbył staż podoktorski w grupie A. Salama w Imperial College.
Bardzo ważny, z punktu widzenia całej jego dalszej pracy naukowej, był pobyt w 1961 r. w grupie P. G. Bergmanna w Syracuse University, gdzie miał wiele kontaktów naukowych z Tedem Newmanem, Rogerem Penrosem, Ivorem Robinsonem i Engelbertem Schuckingiem.
Cenne były także wizyty w College de France na zaproszenie A. Lichnerowicza (1963 i 1981). S. Chandrasekhar zaprosił Andrzeja Trautmana do University of Chicago (1971), a C. N. Yang – do Stony Brook (1975/76).
W roku akademickim 1972/73 przez dwa miesiące był profesorem wizytującym im. E. Schrödingera na Uniwersytecie Wiedeńskim. Wygłaszał wiele razy plenarne odczyty na konferencjach międzynarodowych. Szczególnie cenił sobie wystąpienia na Międzynarodowych Konferencjach Ogólnej Teorii Względności i Grawitacji (Royaumont 1959, Jabłonna 1962, Londyn 1965, Tbilisi 1968, Kopenhaga 1971 i Jena 1980), na zadedykowanej Diracowi konferencji The Physicist’s Conception of Nature (Trieste 1972), na sympozjum Elie Cartan et les mathématiques d’aujourd’hui (Lyon 1984) i na sympozjum związanym z 65. rocznicą urodzin Penrose’a (Oksford 1996).
Przez wiele lat byłem zastępcą dyrektora, a później dyrektorem (1975-85), Instytutu Fizyki Teoretycznej UW. Kierowałem Zakładem Teorii Względności i Grawitacji UW.
W 1969 r. zostałem członkiem korespondentem, a w 1976 r. członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. W latach 1978-80 byłem wiceprezesem PAN.
Pełnił, w różnych okresach, funkcje: przewodniczącego Komitetu Fizyki PAN, wiceprezesa Polskiego Towarzystwa Fizycznego, członka Prezydium PAN i wielu rad naukowych.
Otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia (1976) i Nagrodę Fundacji im. A. Jurzykowskiego (1984). Polskie Towarzystwo Fizyczne wyróżniło go Medalem im. Mariana Smluchowskiego (1986).
W r. 1984 zostałem członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a w r. 2000 – członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności.
W lutym 2001 r. Uniwersytet Śląski w Opawie (Czechy) nadał mi godność doktora honoris causa. W 2003 r. został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Byłem przewodniczącym komitetu redakcyjnego czasopisma Journal of Geometry and Physics.
31 grudnia 2003 r. przeszedłem na emeryturę.
fuw.edu.pl, Wikipedia.pl
OD EINSTEINA DO TRAUTMANA
W 1916 roku Albert Einstein opublikował pracę Aproximate integration of the field equations of gravitation, w której opisał ogólną teorię grawitacji (OTW). Fizyk podejrzewał, że fale grawitacyjne nie mają żadnego fizycznego znaczenia, a są jedynie
złudzeniem powstałym wskutek matematycznych przekształceń równań OTW.– Kiedy Einstein opublikował teorię względności, nie był przekonany, że fale grawitacyjne to prawdziwe rozwiązanie równań, czyli że fale niosą ze sobą energię. Niepewność ta trwała do lat 50. XX wieku – tłumaczy prof. Tomasz Bulik z Obserwatorium Astronomicznego UW, który współpracował przy odkryciu fal grawitacyjnych.
W 1959 roku w Instytucie Fizyki Teoretycznej Uniwersytetu Warszawskiego powstała praca doktorska na temat promieniowania grawitacyjnego. Jej autorem był Andrzej Trautman, który współpracował z wykładowcami z UW prof. Jerzym Plebańskim i Leopoldem Infeldem – asystentem Alberta Einsteina. Trautman jako jeden z pierwszych badaczy wykazał, że fale grawitacyjne istnieją. W latach 60. XX wieku razem z amerykańskim fizykiem Ivorem Robinsonem opublikowali opis prostych fal grawitacyjnych będących ścisłymi rozwiązaniami równań OTW. Jego wykłady w King’s College w Londynie były inspiracją dla wielu wybitnych badaczy teorii względności m.in. Denisa Sciamy czy Rogera Penrose’a. To dzięki wychowankowi UW i polskiej szkole relatywistycznej opracowano metody numeryczne, których używa się do obliczania emisji fal powstałych na skutek zderzenia czarnych dziur.
artykuł „Kosmiczna katastrofa dwóch czarnych dziur” Katarzyny Bieńko, nr 2 (77) 2016 PISMO UCZELNI UW
Rozmowa
prof. dr. hab. inż. Andrzeja Trautmana z Tomaszem Rożkiem (Nauka. To lubię).
