Wystawa historii strzelectwa sportowego, meandry dziejowe, przemiany, straty, zdobycze, porażki i zwycięstwa.
W Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie, 21 X, otwarto nowa wystawę pt.: „Między kurkiem a tarczą. Historia polskiego strzelectwa sportowego”.
Ekspozycja opowiada o dziejach sportu strzeleckiego, począwszy od Bractw Kurkowych sprzed kilkuset lat.
Wystawa będzie czynna do początku lutego 2027 r.
Uroczystość otwarcia, można rzecz, że była wystrzałowa, bowiem członkowie Związkowego Klubu Strzeleckiego oddali przed budynkiem Centrum Olimpijskiego salwę honorową.
Później już w Muzeum Sportu, krótki wykład o strzelectwie wygłosił Zbigniew Rybka (ZKS Warszawa). Po przywitaniu pani dyrektor MSiT Aleksandry Czechowicz Woźniak, zebrani przeszli do sali wystawowej. Po ekspozycji oprowadzili prof. Robert Gawkowski i przedstawiciel Polskiego Związku Strzelectwa Sportowego Piotr Śliwowski.
Na końcu zwiedzania głos zabrali: Renata Mauer (dwukrotna mistrzyni olimpijska, trzykrotna medalistka mistrzostw świata) oraz prezes Bractwa Kurkowego im Jana Kilińskiego w Warszawie pan Michał Weremiejczyk.
Renata Mauer-Różańska
na otwarciu wystawy strzeleckiej w Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie:
Podczas otwarcia zebrani mogli spróbować swych sił w strzelaniu z pistoletu pneumatycznego. Mini strzelnica została zamontowana … w środku ekspozycji. Ekspozycja ciekawie zmontowana, wokół tarczy strzeleckiej na podłodze i karabinem Renaty Mauer wbudowanym w szklaną kolumnę.
Oczywiście mnóstwo wiedzy o historii sportu i niebanalnych zdjęć.
Gorąco polecamy.
Michał Wieremiejczyk, prezes Bractwa Strzelców Kurkowych im. Jana Kilińskiego w Warszawie:
W dniu wczorajszym miałam niezwykłą okazję, wspólnie z Bractwo Strzelców Kurkowych im. Jana Kilińskiego w Warszawie, uczestniczyć w uroczystym otwarciu wystawy poświęconej dziejom strzelectwa w Polsce, przygotowanej we współpracy z Polskim Związkiem Strzelectwa Sportowego w Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie.
Dla mnie to również okazja do podkreślenia znaczenia działalności bractw kurkowych, które od pokoleń pielęgnują polskie dziedzictwo, tradycję i wartości, przekazując je kolejnym pokoleniom.
Dziękuję za możliwość uczestniczenia w tym wyjątkowym wydarzeniu. Zachęcam wszystkich do odwiedzenia wystawy, którą w Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie.
Historia Strzelectwa
Wystawa
Między kurkiem a tarczą.
Historia polskiego strzelectwa sportowego.
Wstęp
W danych wiekach strzelanie z łuku, kuszy, a następnie z pierwszych form broni palnej miało znaczenie militarne i łowieckie. W wiekach XIV-XVI w. zaczęło przybierać również formę rywalizacji sportowej. Już u schyłku średniowiecza w Polsce powstawały pierwsze Bractwa Kurkowe – organizacje skupiające mieszczan, którzy doskonalili swoje umiejętności strzeleckie. Bractwa te, w XIX w. nazywane w centralnych ziemiach polskich Towarzystwami Strzeleckimi, urządzały regularne zawody strzeleckie wyłaniające zwycięzcę – Kurkowego Króla. Na początku XX wieku coraz częściej tworzono sekcje strzeleckie przy klubach sportowych. Kamieniem milowym historii strzelectwa polskiego było powołanie Polskiego Związku Strzelectwa Sportowego w 1933 r. zrzeszającego przed wybuchem II wojny niemal 23 tysiące zawodników. Pojawiły się pierwsze sukcesy i medale, a polscy strzelcy rozpoczęli regularne występy na strzelnicach świata.
Wojna 1939-45 zniszczyła ten dorobek. Na potrzeby wystawy, dokonaliśmy podsumowania strat osobowych zawodników strzelectwa sportowego. Powstała lista dwudziestu ofiar, ale zdajemy sobie sprawę, że to tylko wierzchołek góry lodowej. Po 1945 r., w nowej rzeczywistości politycznej, w mozolnym trudzie trzeba było strzelectwo sportowe odbudowywać od nowa. Dopomogły temu począwszy od w 1956 r. pierwsze olimpijskie sukcesy.
Dziś dorobek medalowy polskich strzelców to łącznie 12 medali olimpijskich i liczne tytuły na mistrzostwach świata i Europy.
O bogatej historii polskiego strzelectwa sportowego, o meandrach dziejowych, przemianach, stratach i zdobyczach, porażkach i zwycięstwach – jest ta wystawa. W sześciu rozdziałach opowiadamy Państwu o dziejach strzelectwa sportowego i mamy nadzieje, że robimy to … celnie. W części środkowej ekspozycji można też będzie poczuć autentyczne emocje strzeleckie: oddać strzał do tarczy oraz obejrzeć film ze współczesnych zawodów. Miłego zwiedzania i …strzałów w „dziesiątkę”!
Życzą organizatorzy
Rozdział 1
XIV-XIX wiek
Bractwa Kurkowe w większych miastach powstawały już w średniowieczu. Początkowo funkcjonowały jako paramilitarna organizacja cechowa. Z biegiem lat Bractwa Kurkowe organizowały zawody strzeleckie, w których nagrodą był symboliczny „kurek” – drewniana figura, w którą należało trafić. Strzelano z łuku, kuszy a od XV wieku także z broni palnej. Bractwa Kurkowe miały ogromne znaczenie w rozwoju kultury strzeleckiej w Polsce i są uznawane za protoplastów dzisiejszych klubów strzeleckich. Największe działały w Krakowie, Gdańsku, Wrocławiu, Poznaniu i we Lwowie. Rozbiory zahamowały tę działalność, a np. w zaborze rosyjskim po 1831 r. Bractwa Kurkowe zostały zakazane.
W XIX wieku, po wynalezieniu naboju zespolonego (1836, Casimir Lefaucheux) strzelectwo stało się popularniejsze. Na ziemiach polskich coraz częściej zaczęto tworzyć Towarzystwa Strzeleckie organizujące zawody strzeleckie i w dużym zakresie upodabniające się do dawnych Bractw Kurkowych. Jednym z pierwszych było Łódzkie Towarzystwo Strzeleckie, które otrzymało statut już 7 czerwca 1824 r. Podobne Towarzystwa powstały na ziemiach centralnej Polski w: Zgierzu, Ozorkowie, Konstantynowie, Aleksandrowie, Turku, Zduńskiej Woli, Gostyninie, Kaliszu i w Pabianicach.
Cytat
Pośród organizacyj narodowych, które dotąd zaszczytnie i chwalebnie podtrzymały nić swego istnienia, wybiły się bezsprzecznie Strzeleckie Bractwa Kurkowe wielowiekową historją i tradycją, wykazując poważne zasługi wobec Państwa i Narodu Polskiego. To też niejednokrotnie Królowie i Książęta Polscy oraz Sejmy i miasta obdarzały Bractwa nasze w dowód wielkich zasług wieczystymi przywilejami.
O historii polskich Bractw Kurkowych w „Księga jubileuszowa Bractwa Kurkowego w Poznaniu 1253-1928”, Poznań 1929
Rozdział 2
Przełom XIX i XX wieku
Strzelectwo od począwszy od pierwszych Igrzysk w Atenach w 1896 r. towarzyszyło zmaganiom olimpijskim. W tych pionierskich zawodach strzelcy rywalizowali w pięciu konkurencjach, a zwyciężali Grecy i Amerykanie. Na przełomie XIX i XX ujednolicano zasady i kształtowano ramy instytucjonalne. W 1907 r. w Zurichu powstała organizacja L’Union Internationale des Fédérations et Associations nationals de Tir, poprzedniczka dzisiejszej ISSF (International Shooting Sport Federation). Zaczął się kształtować nowoczesny sport strzelecki, coraz bardziej różnicując się od tradycyjnych zasad myślistwa. Nie obyło się to bez sporów, czego przykładem była konkurencja strzelania do żywych gołębi. Podczas Igrzysk Olimpijskich w Paryżu w 1900 roku rozdano medale w tej kategorii, co wywołało bunt środowisk liberalnych. Zwycięzca ustrzelił 23 gołębie.
Rozwój następował także na ziemiach polskich. W Warszawie strzelectwo było silną sekcją powstałego w 1908 r. Warszawskiego Koła Sportowego, w którym bez powodzenia próbowano pogodzić tradycyjne zasady myślistwa z zasadami sportowymi Pierre’a de Coubertina.
Cytat:
Dominującą cechą sportu strzeleckiego jest opanowanie woli, mięśni i oka. Do zwycięstwa nie dąży się przez wyładowanie swej energii życiowej, jak to ma miejsce w innych sportach, a wręcz odwrotnie – decyduje o nim właśnie moment opanowania.
Strzelectwo w Rocznik sportowy 1933, Warszawa 1934.
Rozdział 3
Lata 1918-1939
Po uzyskaniu przez Polskę niepodległości formowanie jednolitego związku sportu strzeleckiego trwało jeszcze kilkanaście lat. W konsekwencji na Igrzyska Olimpijskie w 1924 r. tymczasowy mandatariusz tej dyscypliny: Związek Strzelecki wysłał słabo wyekwipowaną, siedmioosobową drużynę strzelców, która na ogół zajmowała dalsze miejsca. W tym samym roku odbyły się też pierwsze nieoficjalne mistrzostwa Polski, w których zwyciężył Marian Borzemski (1894-1959), późniejszy reprezentant Polski w strzelaniu z pistoletu. Jednak w zawodach tych wystartowało niespełna 130 strzelców.
Po 1926 r. Związek Strzelecki efektywniej rozpoczął popularyzacją strzelectwa. W kolejnych narodowych zawodach w 1930 r. wystąpiło już ok. 1000 zawodników. Niezmiernie ważne były zorganizowane w 1931 r. we Lwowie Mistrzostwa Świata w Strzelectwie, gdzie triumfowali Józef Kiszkurno i Andrzej Matuszak. Kamieniem milowym było powołanie z inicjatywy Związku Strzeleckiego 23 kwietnia 1933 r. jednolitego Polskiego Związku Strzelectwa Sportowego łączącego teraz: Polski Związek Broni Małokalibrowej i Polski Związek Broni Wojskowej i Dowolnej i współpracując z Bractwami Kurkowymi i Strzelcem. Efektem było znaczące upowszechnienie sportu strzeleckiego w Polsce i kolejne sukcesy. Zdobycie w 1936 roku przez Władysława Karasia pierwszego, brązowego medalu olimpijskiego było niespodzianką, ale też zwiastunem pomyślnej przyszłości
Reorganizacja i pierwsze polskie sukcesy, ale też wzrost zagrożenie kraju ze strony agresywnych sąsiadów, spowodowały kilkakrotny wzrost liczebności i znaczenia PZSS. W 1938 r. strzelectwo uprawiało już 22.600 osób i dyscyplina stawała się w Polsce ,,sportem obrony narodowej’’.
Cytat:
Strzelectwo jest niewątpliwie tym sportem, który poza wyrobieniem fizycznym i psychicznym danej jednostki daje największą korzyść państwu – przez dostarczenie w razie potrzeby żołnierza umiejącego dobrze strzelać, co przecież jest głównym czynnikiem zwycięstwa. Nie bezpodstawnie więc nazwano strzelectwo „sportem obrony narodowej”.
Strzelectwo w Rocznik Sportowy 1933, Warszawa 1934.
Rozdział 4
II wojna światowa
Wybuch II wojny światowej zniszczył dokonania sportu strzeleckiego. Wszystkie polskie kluby zostały przez okupanta rozwiązane, a majątek sportowy zarekwirowano. Dla wroga polscy zawodnicy uprawiający strzelectwo stali się podejrzani, co niejednokrotnie było przyczyną tragedii. Gdy 12 września 1939 roku do żołnierzy niemieckich, którzy opanowali podwarszawskie Okęcie, ktoś strzelał, natychmiast nastąpiły represje. Po rewizji w domach okęckich mieszkańców, aresztowano kilkudziesięciu mężczyzn, którzy posiadali odznaki strzelca, proporczyki, medale i puchary zdobyte podczas zawodów strzeleckich. Tego samego dnia wszystkich rozstrzelano. W nieodległej Magdalence w 1942 roku rozstrzelano medalistę olimpijskiego z Berlina Władysława Karasia. W Charkowie zaś rozstrzelany został przez NKWD Józef Pecka, znany działacz strzelecki, który dekadę wcześniej tak sprawnie kierował organizacją Strzeleckich Mistrzostw Świata we Lwowie.
W czasie II wojny światowej zginęło co najmniej kilkudziesięciu polskich sportowców uprawiających strzelectwo.
Cytat:
Akcja niszczenia najbardziej wartościowego materiału ludzkiego, spośród społeczeństwa polskiego, dotknęła mocno również sport. Pewną role odegrało to, że ludzie związani ze sportem, na ogół aktywni i uspołecznieni, brali żywy udział w polskim ruchu oporu i w związku z tym byli podwójnie narażeni na prześladowanie ze strony okupanta.
Zarys historii sportu w Polsce 1867-1997, Gorzów Wlkp. 1999 r.
Pamięć o zawodnikach
W czasie II wojny światowej zginęli lub zmarli zawodnicy lub działacze strzelectwa sportowego:
- Karol Paprocki (zginął w czasie wojny) czołowy strzelec Kadry Rembertów
- Władysław Karaś (1893-1942) zawodnik ZS Strzelec Warszawa i Legii Warszawa, medalista olimpijski z 1935. Rozstrzelany w lasach pod Magdalenką
- Bolesław Wachowicz (zginął w niewyjaśnionych okolicznościach), czołowy strzelec Kadry Rembertów
- Kołodziejski Edward (1895-?) urzędnik ubezpieczeniowy, strzelec i działacz Kadry Rembertów
- Batog Kazimierz Stefan (1915-1943) wszechstronny sportowiec, także strzelec WKS Śmigły Wilno. Zginął w akcji bojowej AK w Warszawie.
- Stanisław Łysiak (zginął w czasie wojny) strzelec Kadry Rembertów,
- Jan Wrzosek (1895-1939) zawodnik z WKS 9 Pułk Legionów-Zamość, olimpijczyk z 1936 r.. Zginął 3 września w bitwie pod Złotym Potokiem
- Juliusz Lipski (ok. 1900-ofiara holokaustu) działacz strzelecki oraz sportu motorowego Legii Warszawa. Data śmierci nieznana.
- Wiśniewski Teodor (zginął w niejasnych okolicznościach) strzelec Kadry Rembertów
- Wojciech Bursa (1895-1940) sportowiec ZS Strzelec Warszawa, działacz PZSS, olimpijczyk z 1936 r.
- Franciszek Brożek (1890-1940) Piłkarz Wisły Kraków, ale także strzelec z 13 pp Pułtusk, olimpijczyk z 1924 r. Rozstrzelany w Charkowie
- Kowalczewski Stanisław (1890-1939) strzelec, olimpijczyk z 14 p Ułanów ze Lwowa,
- Kral Mieczysław Roman (1896-1940) strzelec i tenisista 52 pułk strzelców Kaniowskich. Zamordowany w Charkowie
- Stanisław Kwiatkowski (zginął w niejasnych okolicznościach) strzelec Kadry Rembertów
- Koźlik Karol (1884-1939), TG Sokół oraz Bractwo Kurkowe w Katowicach
- Józef Kutyba (1899-1940) płk. WP, strzelec WKS Brześć, zginął w Katyniu
- Mikołaj Bołtuć (1893-1939) gen. WP, wiceprezes Wojskowego Klubu Samochodowego i Motorowego.
- Kowalewski Michał (1908-1940) strzelec, automobilista i tenisista. Zamordowany w Katyniu
- Pecka Józef (1895-1940), wybitny działacz strzelecki, komisarz MŚ we Lwowie 1931 r., rozstrzelany w Charkowie.
- Marian Frydrych (1896-1939), Komendant Główny Związku Strzeleckiego, poległ 18 września w Puszczy Kampinoskiej.
- Tadeusz Parafiński, (1896-1939), płk WP, działacz strzelectwa sportowego, zginął 22 września 1939 pod Łomiankami,
- Jerzy Podoski (1900-1942) Mistrz Świata z 1931 r., zmarł w Lizbonie, jako zastępca attaché w Polskiej Misji Wojskowej.
- Fot. 1 Józef Kiszkurno (1895-1981).
Zawodnik warszawskiej Legii. Trzykrotny mistrz świata w strzelectwie. W 1936 r. odbiera puchar za zdobycie Mistrzostwa Świata w strzelaniu do rzutków, w Berlinie z rąk szefa niemieckiego sportu ministra Hansa von Tschammer und Osten. W 1940 r. po odrzuceniu oferty wpisania na volkslistę ukrywał się. Dwukrotnie aresztowany, ale według ustnych przekazów otrzymane sportowe nagrody od Niemców w 1936 r., i stosowne dyplomy podpisane przez Hitlera, wyciągały go z rąk oprawców. Po wojnie działacz PZSS. - Fot. 2 Władysław Karaś (1893-1942).
Strzelectwo zaczął uprawiać dopiero w wieku 40 lat w ZS Strzelec Warszawa. Trzy lata później został olimpijczykiem , sprawiając sensację zajmując III miejsce i tym samym zdobyciem pierwszego dla Polski medalu olimpijskiego w strzelectwie. Rozstrzelany przez Niemców pod Magdalenką. Zbiory MSiT (Wspólny) - Fot. 3 Franciszek Brożek (1890-1940),
współzałożyciel Wisły Kraków i jej bramkarz. Po zakończeniu I wojny światowej rozpoczął uprawianie strzelectwa i jako zawodnik 13 pułku piechoty w Pułtusku wziął udział w Igrzyskach Olimpijskich w Paryżu, gdzie drużyna polskich strzelców zajęła XV miejsce. Zginął rozstrzelany przez NKWD w Charkowie. - Fot. 4 Bolesław Gościewicz (1890-1973)
zawodnik Strzelca i Policyjnego Klubu Sportowego z Łodzi, olimpijczyk z 1924 r. Aresztowany przez gestapo i w 1944 r. skierowany do obozu pracy w kopalni na Śląsku. Po wojnie trener i działacz PZSS. - Fot. 5 Józef Pecka (1895-1940),
Płk. WP. Wybitny działacz strzelectwa sportowego. Dyrektor Centralnej Szkoły Strzelniczej w Toruniu. Jeden z inicjatorów oraz komendant Mistrzostw Świata we Lwowie w 1931 r. Rozstrzelany w Charkowie.
Rozdział V
Powojenna rzeczywistość
Po wojnie Polski Związek Strzelectwa Sportowego odrodził się dopiero jesienią 1946 r. i działał w innych realiach. Brak sprzętu, słaba infrastruktura strzelecka, a także polityczne rygory, ograniczały działalność sportu strzeleckiego. Przez pierwsze 4 lata nie przeprowadzano nawet mistrzostw Polski. W 1951 r. odgórnymi zakazami zlikwidowano PZSS i strzelectwem sportowym zarządzała teraz Społeczna Sekcja przy Głównym Komitecie Kultury Fizycznej.
PZSS reaktywowano w 1957 r. a polityczne rygory znacząco osłabły. Uwidoczniła się dominacja klubów wojskowych i milicyjnych nad cywilnymi. Począwszy od igrzysk olimpijskich w 1952 . (Helsinki) aż do 1988 r (Seulu), na 44 polskich strzelców-olimpijczyków tylko kilku nie związana była z klubami wojskowymi lub milicyjnymi.
Pierwszy sukces olimpijski zanotowano w 1956 r., gdy Adam Smelczyński zdobył srebrny medal. Prawdziwą furorę zrobił Józef Zapędzki zostając dwukrotnie w 1968 i 1972 mistrzem olimpijskim. Nasze zdobycze medalowe uzupełniały sukcesy: Wiesława Gawlikowskiego, Jerzego Greszkiewicza. Eulalia Rolińska zaś została dwukrotną mistrzynią świata z 1966 r.
Cytat:
W Meksyku jeden z węgierskich strzelców zapytał naszego mistrza o sekret jego sukcesów. Zapędzki odpowiedział, że zwraca uwagę na wszystko. Np. istotny był kolor garderoby. Opowiadał Węgrowi, że startując w czerwonym dresie klubowym uzyskiwał o wiele gorsze wyniki. Długo szukał przyczyny, az wreszcie zrozumiał, że czerwień dodatkowo podrażniała wzrok i dlatego wybrał ciemną zieleń.
Henryk Ćwięk, Na celowniku. Rzecz o Józefie Zapędzkim. Katowice 2007
Rozdział VI
Olimpijskie sukcesy
Początkowo po politycznych przemianach w 1989 r. polski sport cierpiał na niedostateczne dofinansowanie. Kluby milicyjne przestały istnieć, lub przeżywały transformacje. W tym trudnym okresie, na przekór wszystkiemu sport strzelecki rozpoczął swą złota epokę. Podczas Igrzysk Olimpijskich w Atlancie w 1996 r. Renata Mauer zdobyła dwa medale: złoty (karabin pneum. 10 m) i brązowy (karabin sportowy trzy postawy). Cztery lata później znów zwyciężyła na igrzyskach w Sydney, rozpoczynając w kraju swoistą strzelecką ,,maueromanię’’. Sukcesy te dopełnili: Małgorzata Książkiewicz zdobywając brązowy medal olimpijski w 1992 r. oraz Mirosław Rzepkowski zostając srebrnym medalistą na igrzyskach w Atlancie. Polska szkoła trenerska z Andrzejem Kijowskim na czele (jako trener reprezentacji Polski wziął udział w aż 8 igrzyskach olimpijskich!) w świecie zaczęła być doceniana.
W XXI w. kolejnymi triumfami mogli się pochwalić: Sylwia Bogacka – srebrna medalista olimpijska z 2012 r. i mistrzyni Świata w 2014 oraz trzykrotny mistrz świata Tomasz Bartnik. Po sukcesach z końca XX w. i początku XXI w. w Polsce nastąpił skokowy wzrost zainteresowania strzelectwem sportowym. Od 2012 r. dziesięciokrotnie wzrosła liczba osób uprawiających czynnie strzelectwo sportowe, które aktualnie jest jednym z pięciu najpopularniejszych sportów w Polsce. Obecnie Polski Związek Strzelectwa Sportowego zrzesza 100.115 licencjonowanych zawodników, uprawiających strzelectwo w 480 klubach.
Cytat:
Polskie strzelectwo sportowe jest w europejskiej czołówce, o czym świadczą regularne sukcesy medalowe na zawodach rangi mistrzowskiej m.in. na Mistrzostwach Europy w Chateauroux w 2025 r. (17 medali), Mistrzostwach Europy w Tallinie w 2025 r. (17 medali) czy Mistrzostwach Europy w Burgas w 2026 r. (13 medali). Na szczególną uwagę zasługują również rekordy Polski, które świadczą o rosnącym poziomie naszych sportowców.
Ze strony PZSS, 2026 r.
Zakończenie
Polskie strzelectwo sportowe ma bogatą historię, o czym – mamy nadzieję – przekonaliśmy Państwa na niniejszej wystawie. Zaczęło się od Bractw Kurkowych, później były Towarzystwa Strzeleckie, a po powstaniu Polskiego Związku Strzelectwa Sportowego w 1933 r. dyscyplina stała się popularna. Wraz z popularnością pojawiły się sukcesy.
Dzisiejszy Polski Związek Strzelectwa Sportowego ma na celu wszechstronny rozwój i upowszechnianie wszystkich dyscyplin sportu strzeleckiego. Do zadań Związku należy przede wszystkim organizowanie zawodów sportowych, szkolenie i doskonalenie kadr trenersko-instruktorskich i sędziowskich oraz prowadzenie sportowego współzawodnictwa w zakresie sportu strzeleckiego.
Dziś Polski Związek Strzelectwa Sportowego zrzesza ponad sto tysięcy licencjonowanych zawodników. W 480 klubach rywalizują w strzelectwie, a najlepsi z nich, jako reprezentanci Polski dają nam uzasadnione nadzieje na kolejne medale.
Dodajmy też, że Polski Związek Strzelectwa Sportowego to nie tylko sport wyczynowy, ale także szeroka działalność szkoleniowa skierowana praktycznie do wszystkich grup wiekowych. PZSS ma w tym zakresie unikatowe doświadczenia czego doskonałym przykładem jest program „Strzelectwo dla każdego” i „Strzeleckie zajęcia sportowe”.
