Historia sprawia różne figle i potrafi spowodować, że nawet siostry poróżnią się. Przed nami dwa pierwsze tomy tryptyku.
Otworzyła książkę. Była to powieść „Trzy siostry”, pisana po polsku, ale czcionką dziwną, jak gdyby dziewiętnastowieczną. Zaczęła czytać i oniemiała. To… działo się nad Czeremoszem, w dworze szlacheckim. (…) Gdy Łucja to przeczytała, odsunęła księgę i wstała od biurka. Przeszedł ją dreszcz. Zrozumiała, że to zapis jej życia, ale też dotarło do niej, że te istoty – kimkolwiek lub czymkolwiek są, chcą jej coś zakomunikować spoza czasu.
Zacząłem nietypowo, bo uważam, że powyższy cytat tłumaczy, dlaczego niniejszy artykuł nosi taki sam tytuł, jak znakomite dzieło Antoniego Czechowa. Dodam, że cytowana treść pochodzi z książki Poszukiwana, która jest drugą częścią tryptyku Wojciecha Dutki. Jego bohaterkami są trzy siostry: Konstancja, Aldona i Łucja Szymańskie. W trakcie czytania należy pilnie uważać, bowiem autor przenosi nas w trzy wymiary: do przedwojennych Kresów, do Warszawy lat sześćdziesiątych XX wieku, a wreszcie do Nowego Jorku z tamtego okresu.
Uff! Chyba już dosyć namieszałem, przejdę więc do pierwszego tomu, zatytułowanego Zdradzona. Latem 1930 roku do dworu państwa Szymańskich w Kutach przyjeżdża kuzyn Antoni Mokrzycki i nikt się nie spodziewa, że jego wizyta wywróci do góry nogami świat trzech sióstr. Żywiołowa Aldona zakocha się do szaleństwa, stateczna Konstancja zwątpi w swoje małżeństwo z oficerem Korpusu Ochrony Pogranicza, a młodziutka Łucja zobaczy coś w nurtach Czeremoszu… Jak zwykle, diabeł tkwi w szczegółach: dwie spośród sióstr bardzo poróżnią się.
W 1967 roku na komendę Milicji Obywatelskiej w Warszawie zostaje przywieziony tajemniczy, utrudzony długą wędrówką włóczęga. Funkcjonariusze nie są w stanie uzyskać od niego żadnych informacji – mężczyzna milczy. Zawożą go więc do Tworek, gdzie mieści się szpital dla nerwowo chorych. Tymczasem w Nowym Jorku do psychoterapeutki zgłasza się zakonnica, która po wielu latach chce zrzucić habit. Kobieta zmaga się z traumą II wojny światowej, a jej opowieść przepełniają ból i niepokój.
Wojciech Dutka jest absolwentem historii i podyplomowego studium dziennikarstwa. Wolontariusz, dziennikarz radiowy, były pracownik uczelni medycznej, konsultant do spraw europejskich programów badawczych, ostatnio nauczyciel historii. Zajmuje się polską historiografią przełomu XIX i XX wieku. Publikował w renomowanych czasopismach naukowych: „Przeglądzie Historycznym”, „Czasach Nowożytnych”, „Klio”, „Kwartalniku Historii Żydów”, „Przeglądzie Humanistycznym” i „Roczniku Historii Prasy Polskiej”. Współautor pracy o historii polskiego plakatu medycznego, nagrodzonej przez ministra zdrowia w 2011. Spod jego pióra wyszły opowiadania, tom poezji oraz kilka powieści historycznych, a wśród nich: Krew faraonów, Bractwo Mandylionu, Taniec szarańczy, Kartagińskie ostrze oraz Wojna polska. Niezmiernie ciekawe są jego cykle powieściowe: o hrabim Mokrzyckim oraz wojenna seria kobieca. Na naszej stronie prezentowaliśmy jego książkę Czerń i purpura (zob. https://www.warszawa.pl/relatywizm-w-obozie/).
Czy dwa zdarzenia z lat sześćdziesiątych mogą mieć coś wspólnego z pięknym latem w Kutach 1930 roku? Wojciech Dutka pomaga nam w uzyskaniu odpowiedzi na to pytanie. W epicki sposób ukazuje Kresy – krainę zmitologizowaną, lecz wciąż będącą dla wielu elementem narodowej tożsamości. Przyglądając się losom sióstr Szymańskich, snuje także refleksje na temat skomplikowanej sytuacji Polaków, Ukraińców, Żydów i Ormian żyjących przed wojną w Kutach, Stanisławowie oraz we Lwowie.
Wybucha II wojna światowa. Kresy zostają zajęte przez Związek Sowiecki, a latem 1941 roku dawne województwo stanisławowskie przechodzi w ręce Niemiec. Rodzina Szymańskich zostaje rozbita. Uznana za winną zdrady i spiskowania z wrogiem Łucja znajduje się na zesłaniu w ZSRR, Aldona pnie się w górę w hierarchii partii bolszewickiej, Konstancja zaś walczy o przetrwanie w getcie w Stanisławowie. Czy wszechobecna zagłada odbierze im po kolei wszystko, co cenne?
Odpowiedzi na to pytanie szukamy w drugiej części tryptyku, zatytułowanej Poszukiwana. Wojciech Dutka kreśli nieoczywisty obraz Kresów czasu II wojny światowej. W jego wizji przeplatają się światy – rzeczywisty i metafizyczny (zwłaszcza u Łucji), ukazując bohaterów zmagających się z piekłem wojny. Oprócz niemieckiej okupacji Kresów i zagłady Żydów autor porusza też kwestie związane z trudnymi relacjami polsko-ukraińskimi, które już wkrótce doprowadzą do kolejnej tragedii.
Równolegle przenosimy się do 1968 roku. To czas, gdy w Polsce mają miejsce wydarzenia marcowe, a wojska Układu Warszawskiego dokonują najazdu na Czechosłowację. Córka jednej z wysoko postawionych partyjnych urzędniczek chce wyjechać na stypendium na Zachód. W tym samym czasie w Stanach Zjednoczonych była zakonnica, po opuszczeniu murów klasztornych, postanawia szukać prawdy o sobie i skonfrontować się z siostrą, za której przyczyną przed laty straciła kontakt z rodziną.
Wojciech Dutka w niezwykły sposób łączy fakty z fikcją. Jej bohaterki spotykają się z postaciami historycznymi. Wśród nich są: Julian Tuwim, Zuzanna Ginczanka czy Wanda Wasilewska i wiele innych osób. Bardzo zainteresowała mnie rozmowa najmłodszej z sióstr, Łucji (moim zdaniem wyrastającej na główną postać) z Julianem Tuwimem na temat darów posiadanych przez niektórych ludzi. Poeta powiedział:
Ja posiadam predykcję. Widzę w nieokreślony sposób, na zasadzie wyrwanego z kontekstu obrazu, wydarzenia, coś, co jeszcze nie zaistniało, ale w różnych niezliczonych ścieżkach, czyli światach czy też wersjach ludzkiego życia, mogłoby zaistnieć. Powiedzmy, że esencja poprzedza byt, choć tego nie da się tak dokładnie opisać ani wyrazić. To trzeba mieć w sobie, tak jak ja mam predykcję zdarzeń, a pani słyszy głosy żywych istot i dusz różnych miejsc lub sił natury.
Obiektywnie muszę przyznać, że Wojciech Dutka również posiada dar. Nie mam tu na myśli zdolności łączenia faktów z fikcją, o czym już pisałem. Nie mam też na myśli umiejętności pisania bestsellerowych powieści o tematyce wojennej, bo to jest – jak powiedział klasyk – oczywista oczywistość. Chodzi mi o sprytne wplatanie do treści powieści bohaterów innych jego książek. Wszak Antoni Mokrzycki jest bohaterem całej serii. Autor plącze losy bohaterów, a w przypisach… odwołuje się do innych swoich powieści. Nie, nie jest to zarzut! Wręcz przeciwnie: uważam, że świadczy to, iż Wojciech Dutka bardzo perspektywicznie traktuje swoją twórczość, w której powieści historyczne, przygodowe i sensacyjne stanowią znakomity kolaż.
Z dużą niecierpliwością czekam na trzeci tom tryptyku, licząc również na inne powieści Wojciecha Dutki.
- Wojciech Dutka, Zdradzona / Poszukiwana
- Redaktor inicjujący: Paweł Pokora
- Redakcja: Małgorzata Piotrowicz
- Korekta: Joanna Dzik
- Projekty okładek: Grzegorz Araszewski/garasz.pl
- Zdjęcia na okładce i źródła ilustracji: Zdradzona – domena publiczna, Rawppixel, Freepik / Poszukiwana – © Patrick Donnelly/Unsplash, Freepik, Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna
- Zdjęcie autora: © Maciej Zienkiewicz Photography
- Producenci wydawniczy: Sylwia Reguła, Magdalena Wójcik-Zienkiewicz, Wojciech Jannasz
- Skład: Klara Perepłyś-Pająk
- Wydawca: Marek Jannasz
- Wydawca: Wydawnictwo Lira, Warszawa 2025 – Zdradzona, Warszawa 2026 – Poszukiwana
- ISBN: Zdradzona – 978-83-68577-17-4 , Poszukiwana – 978-83-68577-77-8
