Jedna z najbardziej wstrząsających książek historycznych ostatnich lat pokazuje przemoc i sposób odbierania godności.
Seksualność w trakcie zbrojnego konfliktu najczęściej sprowadza się do przemocy: masowych gwałtów, zniewolenia, naznaczania. Osoby, które oglądały relacje zza naszej wschodniej granicy, miały okazję zobaczyć współczesny obraz takich sytuacji. Nie inaczej było podczas II wojny światowej. Jednak nadal w sferze tabu pozostaje doświadczenie seksualnej pracy przymusowej w nazistowskim burdelu. Do niedawna przemilczany był sam fakt istnienia systemu kontrolowanego nierządu, przemilczane były jego ofiary.
Dlatego należy zwrócić uwagę na wstrząsające studyjnie i historycznie opracowanie poświęcone zapomnianym ofiarom systemu nazistowskiego – kobietom zmuszanym do prostytucji w obozach, burdelach frontowych i okupowanych miastach. Autorką jednej z najbardziej szokujących książek historycznych ostatnich lat, zatytułowanej Przemilczane. Seksualna praca przymusowa w czasie II wojny światowej, jest Joanna Ostrowska.
Autorka wykonała olbrzymi research rozproszonych i szczątkowych archiwów. Na tej podstawie zrekonstruowała mechanizmy, za pomocą których III Rzesza stworzyła gigantyczny, zinstytucjonalizowany system przymusowej pracy seksualnej dla żołnierzy, robotników przymusowych i więźniów obozów koncentracyjnych.
Joanna Ostrowska jest doktorką nauk humanistycznych w zakresie historii. Studiowała również w Instytucie Sztuk Audiowizualnych UJ, Katedrze Judaistyki UJ, Gender Studies UW, Zakładzie Hebraistyki UW i PWSFTviT w Łodzi. Wykładowczyni akademicka i dramaturżka teatralna. Członkini Rady Programowej Queer Muzeum Warszawa. Spod jej pióra wyszły książki: „Mój Führerze!”. Ofiary przymusowej sterylizacji na Dolnym Śląsku w latach 1934–44, Oni. Homoseksualiści w czasie II wojny światowej oraz Ślady. Historia pewnego archiwum. Jest laureatką Nagrody Literackiej NIKE Czytelników i Czytelniczek 2022 za reportaż historyczny Oni. Homoseksualiści w czasie II wojny światowej. Omawiana w niniejszym artykule książka Przemilczane. Seksualna praca przymusowa w czasie II wojny światowej jest drugim, rozszerzonym wydaniem publikacji.
Nowe, poszerzone wydanie publikacji Joanny Ostrowskiej przynosi m.in. niepublikowane wcześniej świadectwa więźniarek i rozbudowaną część poświęconą Majdankowi. To efekt kolejnych lat pracy, nowych relacji i historii, które zaczęły docierać do autorki po pierwszym wydaniu.
Jak wszystko w III Rzeszy, sprawy prostytucji były traktowane systemowo:
W sprawie organizacji prostytucji na terenach GG i ziemiach włączonych do Rzeszy opierano się na rozporządzeniu z 9 września 1939 roku, które stabilizowało sytuację na obszarach podbitych przez Wehrmacht.
Aż trudno sobie wyobrazić, że już w dziewiątym dniu wojny „uporządkowano” te kwestie. Ktoś może zastanawiać się, skąd wybierano przymusowe pracownice seksualne? Rekrutowano je spośród więźniarek obozów koncentracyjnych (często obietnicą lepszego jedzenia lub przeżycia), kobiet z terenów okupowanych (w tym Polki, Rosjanki, Ukrainki), a także Romki i Żydówki, choć ich losy różniły się w zależności od rasowej hierarchii III Rzeszy. Były one traktowane jako biologiczny materiał i element zaplecza militarnego. Poddawano je brutalnej kontroli medycznej, a opór lub ciąża oznaczały natychmiastową śmierć lub odesłanie do obozu zagłady.
Najbardziej bolesną częścią książki jest opis okresu po 1945 roku. Ocalałe kobiety nie mogły liczyć na status ofiar wojennych, pomoc psychologiczną ani odszkodowania. Spotykały się z ostracyzmem społecznym, stygmatyzacją, oskarżeniami o kolaborację, a w skrajnych przypadkach – tak jak w innych krajach Europy – z samosądami i goleniem głów. Temat ten został całkowicie wyparty z pamięci zbiorowej i oficjalnych narracji historycznych na dekady. Ich historia chyba nie wejdzie do klasycznej narracji. Tym bardziej, że nieliczne z ofiar pozostawiły świadectwo, a nikt nie zadbał o to, aby zaświadczyły o swojej przeszłości. Powojenne milczenie o ich cierpieniu było najprawdopodobniej najsurowszą karą. Ich cierpienie pozostało niewypowiedziane. W dodatku – jak sądzę – nie doczekały one dzisiejszych czasów. W ten sposób pracownice domów publicznych w obozach koncentracyjnych, zmuszane do pracy seksualnej kobiety z ulic Krakowa czy Warszawy zostały zepchnięte na margines historii, stając się niewidzialnymi i „niegodnymi” ofiarami wojny.
Dotychczas nie było „odpowiedniego” momentu. Nadal tak zwani więźniowie asocjalni, homoseksualiści, ofiary przemocy seksualnej to „nieistotne wyjątki”. Strach było o nich mówić. Nie mogliśmy albo nie chcieliśmy o nich usłyszeć. Joanna Ostrowska od kilku lat wypełnia tę lukę. Ukazuje nie tylko skalę przemocy, ale i sposób, w jaki po wojnie odbierano ofiarom godność, podmiotowość i prawo do własnego głosu.
Joanna Ostrowska
Przemilczane. Seksualna praca przymusowa w czasie II wojny światowej
- Recenzje naukowe:
prof. dr hab. Jolanta Kolbuszewska,
prof. dr hab. Jacek Chrobaczyński - Redaktorka inicjująca: Agata Pieniążek
- Redaktorka prowadząca: Magda Jakubowska
- Redakcja: Aleksandra Grzemska
- Adiustacja: Anna Skóra
- Korekta: Joanna Wiśniewska
- Projekt okładki: Magda Kuc
- Fotografia na okładce: © Yad Vashem Photo Archive, Jerusalem 27/00/17
- Zdjęcie autorki na wyklejce: © Elisa Georgi
- Ilustracja na wewnętrznych stronach tytułowych: © Kuzmick / AdobeStock
- Indeks: Rafał Dajbor
- Fotoedycja: Magda Jankowska
- Przygotowanie wkładki zdjęciowej: Karolina Korbut
- Koordynator produkcji: Marek Gurba
- Przygotowanie do druku: Maria Gromek
- Wydawca: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2026
- ISBN 978-83-8367-471-1
- Zrealizowano w ramach stypendium Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
