Bataliony Chłopskie i ich dowódca – od wychowania i służby dla polskiej wsi do armii Polskiego Państwa Podziemnego.
8 października przypada Święto Żołnierzy Batalionów Chłopskich, obchodzone w rocznicę powołania w 1940 roku konspiracyjnej organizacji zbrojnej ruchu ludowego. Założycielem i pierwszym Komendantem Głównym Batalionów Chłopskich był gen. dyw. Franciszek Kamiński, ps. „Olsza”. Jego imię nosi 15 Lubuska Brygada Obrony Terytorialnej – jednostka dziedzicząca i kultywująca tradycje tej jednej z największych organizacji zbrojnych Polskiego Państwa Podziemnego.
8 października 2026 roku, w godzinach przedpołudniowych, około godz. 10.00, przewidziane są uroczystości na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, przy miejscu spoczynku gen. Franciszka Kamińskiego, natomiast około godz. 12.00 – obok pomnika Batalionów Chłopskich przy ul. Czerniakowskiej. Planowany jest również udział przedstawicieli najwyższych władz państwowych, w tym Ministra Obrony Narodowej.
Zanim dojdzie do wspomnianych uroczystości, publikujemy artykuł, którego autorem jest ks. por. Wojciech Nowak – kapelan 15 Lubuskiej Brygady Obrony Terytorialnej. Ze względu na obszerność materiału został on podzielony przez redakcję na dwie części. Pierwszą z nich publikujemy dzisiaj.
Przypadająca 27 września 2026 roku 87. rocznica powstania Polskiego Państwa Podziemnego skłania do przypomnienia jego fenomenu. W tym kontekście musimy pamiętać, że po klęsce militarnej we wrześniu 1939 r. państwo polskie nie przestało istnieć. Zachowano ciągłość władzy państwowej, dzięki czemu, zgodnie z prawem międzynarodowym, polskie władze były uznawane na arenie międzynarodowej, a polski rząd pomimo utraty możliwości jawnego sprawowania władzy na własnym terytorium posiadał systemem konspiracyjnych władz państwowych działających w imieniu Rzeczypospolitej na okupowanym terytorium.
Jedną z sił współtworzących ten niezwykły system był ruch ludowy wraz z jego największą organizacją wojskową, którą były Bataliony Chłopskie. Wydaje się, że ich powstanie byłoby niemożliwe, gdyby nie wcześniejsza, szeroko zakrojona działalność na rzecz polskiej wsi, a w tym zakresie m.in. aktywność Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, uniwersytetów ludowych, kół samokształceniowych i spółdzielczości, pracy m.in.: Wincentego Witosa, Macieja Rataja, Stanisława Mierzwy, Stanisława Mikołajczyka, Ignacego i Zofii Solarzów, Franciszka Kamińskiego.
27 września 1939 r., w przeddzień kapitulacji Warszawy, gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz rozpoczął tworzenie Służby Zwycięstwu Polski (SZP), której celem stało się zorganizowanie oporu konspiracyjnego i walki zbrojnej z Niemcami na terenie całego kraju. Rozkazem Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego z 13 listopada 1939 r. organizację zastąpił Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) z gen. Kazimierzem Sosnkowskim jako Komendantem Głównym rezydującym w Paryżu i ściśle podporządkowanym rządowi emigracyjnemu. Komendę Główną w kraju, na czele z gen. Stefanem Roweckim, ustanowiono 30 czerwca 1940 r. Ponownie, na podstawie rozkazu Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego z 14 lutego 1942 r., organizację przekształcono w Armię Krajową.
Komendantem Głównym pozostał gen. Rowecki. AK prowadziła szeroką działalność obejmującą, wywiad, sabotaż, dywersję, przygotowanie kadr i warunków do wzniecenia powstania powszechnego. Jej liczebność szacuje się oscylowała nawet w granicach 390 tys. żołnierzy. W ramach pionu cywilnego Polskiego Państwa Podziemnego powstała Delegatura Rządu RP na Kraj wraz z przedstawicielstwami okręgowymi i powiatowymi. oraz całą tajną administracją obejmującą sądownictwo, edukację, pomoc społeczną itd.
Jednym z ważniejszych środowisk tworzących podwaliny i struktury Polskiego Państwa Podziemnego był ruch ludowy. Jego członkowie, podobnie jak wielu innych obywateli poświęcili swe życie dla ratowania ojczyzny. Jednym z takich bohaterów był wśród Maciej Rataj, Marszałek Sejmu, minister, współtwórca konstytucji marcowej, redaktor „Zielonego Sztandaru”, działacz PSL „Wyzwolenie”, PSL „Piast” i Stronnictwa Ludowego. Jesienią 1939 r. pozostał na terenie okupowanego kraju, został mianowany zastępcą komisarza cywilnego przy Dowództwie Głównym SZP. Następnie uczestniczył w tworzeniu politycznego zaplecza ZWZ. Z jego inicjatywy utworzono konspiracyjne Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego. Po aresztowaniu przez Niemców, został rozstrzelany w Palmirach 21 czerwca 1940 r. Inną drogę przeszedł Stanisław Mikołajczyk, uczestnik powstania wielkopolskiego, wojny polsko-bolszewickiej, współtwórca ZMW „Wici” w Wielkopolsce, uczestnik walk z września 1939 r., następnie wicepremier i premier. Niemiecka polityka kontyngentów i wysiedleń oraz sowieckie deportacje pokazywały, że okupanci chcieli podporządkować sobie nie tylko państwo, lecz również podstawy życia społecznego ale i gospodarczego. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierała dewiza kosynierów z czasów insurekcji kościuszkowskiej „Żywią i bronią”, do której świadomie nawiązywał ruch ludowy. Nie było to jedynie efektowne motto. Polski chłop był żywicielem ojczyzny, a w sytuacji zagrożenia kraju stawał się również strażnikiem rodziny, sąsiadów, wsi i państwa. Obrona ziemi nie oznaczała jedynie miejsca, była walką o tradycję, kulturę i język ojczysty. Wielu członków ruchu ludowego, zanim otrzymało karabiny, należało do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, Stronnictwa Ludowego, organizacji spółdzielczych, samokształceniowych, straży pożarnych, dzięki czemu nauczyli się współpracy, wytyczania i realizowania celów, poświęcenia dla ojczyzny. Tworzyli środowisko ludzi, którzy znali się wzajemnie i potrafili działać w zespole. Gdy w 1939 roku przyszło budować siatki konspiracyjne, umiejętności te okazały się niezwykle ważne. W tym kontekście szczególne znaczenie miała zajmowała działalność Ignacego i Zofii Solarzów w ramach Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci Przeworskiej, stanowiącego „kuźnią kadr”.
Działacze ruchu chłopskiego nie skupiali się wyłącznie wokół interesów jednej grupy zawodowej. W ich pracy ważnym punktem odniesienia było państwo, udział w jego życiu oraz przekonanie, że mieszkańcy wsi mają być jego pełnoprawnymi współgospodarzami. To właśnie z tego środowiska wywodził się człowiek, który miał stworzyć jego wojskowe ramię. Franciszek Kamiński urodził się 20 września 1902 r. w Mikułowicach na Kielecczyźnie. Rodzice prowadzili niewielkie gospodarstwo, a jego dziadek był pierwszym wójtem gminy Wojciechowice. Będąc w gimnazjum angażował się w harcerstwo. Podczas studiów matematycznych na Uniwersytecie Warszawskim związał się z PSL „Wyzwolenie”. Działał w Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej, której został prezesem, oraz Stronnictwie Ludowym. Blisko współpracował z Maciejem Ratajem. Po ukończeniu studiów odbył przeszkolenie w batalionie podchorążych rezerwy piechoty w Nisku i praktykę w pułku piechoty w Kielcach.1 stycznia 1932 r. otrzymał stopień podporucznika rezerwy ze starszeństwem. Po rozpoczęciu okupacji Franciszek Kamiński znalazł się wśród współtwórców centralnego ośrodka konspiracyjnego ruchu ludowego, kierowanego przez Macieja Rataja. W listopadzie 1939 r. odpowiadał za. organizowanie struktury chłopskiego ruchu oporu na Kielecczyźnie. Początkowo opowiadał się za włączeniem ludowców w ZWZ. Jednakże niechętny stosunek kadry dowódczej ZWZ do ludowców oraz przekonanie kierownictwa ruchu ludowego, że potrzebna była również odrębna organizacja zabezpieczająca wieś, doprowadziło do włączenia się przez niego w działania, których efektem było powstania Straży Chłopskiej, kryptonim „Chłostra”, znanej szerzej jako Bataliony Chłopskie. 8 października 1940 r. Franciszek Kamiński, pseudonim „Zenon Trawiński” [Generał Franciszek Kamiński miał kilka pseudonimów – przyp. red.] , został zaprzysiężony na komendanta nowo tworzonej organizacji wojskowej ruchu ludowego. Po rozpoczęciu procesu scalania Batalionów Chłopskich z AK, od 1944 r. pełnił funkcję szefa Oddziału I Komendy Głównej Armii Krajowej. Obie formacje nie stanowiły nigdy dla siebie konkurencji, a dobrze się uzupełniały.
Po zakończeniu wojny Franciszek Kamiński związał się z Polskim Stronnictwem Ludowym. 21 VII 1950 r. został bezpodstawnie aresztowany i skazany na 12 lat pozbawienia wolności. Na fali odwilży i destalinizacji został zwolniony z więzienia 25 IV 1956 r. W 1980 r. otrzymał awans na generała brygady Wojska Polskiego. Uaktywnił także działalność środowiska byłych żołnierzy BCh, kierując Krajową Komisją Batalionów Chłopskich. Od roku 1992 był prezesem Ogólnopolskiego Związku Żołnierzy Batalionów Chłopskich. W 1993 r. Franciszek Kamiński został awansowany na generała dywizji Wojska Polskiego. Zmarł 23 II 2000 r. w Warszawie.
