Każda okazja jest dobra, żeby przypominać twórczość Czesława Miłosza. Prezentujemy dwie książki laureata Nagrody Nobla.
14 sierpnia 2026 roku minęła 22 rocznica śmierci Czesława Miłosza. Z kolei 30 czerwca minęło 115 lat od jego urodzin. Każda okazja jest dobra, żeby przypominać daty związane z polskim laureatem Nagrody Nobla i jego twórczość, zatem i ja chciałbym zaprezentować dwie wydane w tym roku książki jego autorstwa.
Zanim to zrobię, chciałbym bardzo krótko przypomnieć sylwetkę Czesława Miłosza. Daty jego urodzin i śmierci już znamy. Był on poetę, pisarzem, eseistą, tłumaczem, historykiem literatury i dyplomatą. Profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Uznawany za jednego z najważniejszych twórców XX wieku. Spod jego pióra wyszły m.in.: Zniewolony umysł, Dolina Issy, Traktat poetycki, Traktat moralny, Ocalenie, Rodzinna Europa. Jego książki zostały przetłumaczone na ponad 40 języków. W 1980 roku otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za całokształt twórczości.
I jak tu pisać cokolwiek na temat książek tak wybitnego Twórcy? No cóż… spróbuję. Pierwszą z nich jest Król Popiel i inne wiersze. Tak się składa, że był to pierwszy amerykański tom Czesława Miłosza. Zawiera głównie utwory publikowane w paryskiej „Kulturze” w latach 1957-1961. Został on wydany w 1962 roku przez Instytut Literacki w Paryżu. Zdaniem znawców stanowił on pomost między przeszłością Czesława Miłosza a jego nowym życiem na obczyźnie. Było to pożegnanie z Europą, a jednocześnie okazanie tęsknoty za tym, co było. Pojawiły się pytania o pamięć i dziedzictwo, o możliwość ocalenia własnej tożsamości, kiedy życie zaczyna toczyć się dziesięć tysięcy kilometrów od domu. Autor nie prowadzi za rękę: przedstawia obrazy, symbole i niedopowiedzenia, a czytelnik sam musi zdecydować, jaki sens w nich odnajdzie. Każdy z tych wierszy należy czytać niespiesznie, delektować się jego treścią.
Tym bardziej, że i autor nie spieszył się. Spójrzmy na przykład na Album snów, który powstał w 1959 roku. Zawiera on rozmaite daty, wiele warstw, wspomnień i ukrytych znaczeń. Wstrząsnął mną fragment z datą 14 sierpnia [Czesław Miłosz był w Warszawie podczas Powstania Warszawskiego – przyp. RS]:
Kazali nam zapakować rzeczy, bo dom będzie spalony. / Zdążyłem napisać list, ale ten list był ze mną. / Złożyliśmy węzełki, siedliśmy pod ścianą. / Patrzyli, kiedy na węzełki kładliśmy basetlę. / Moi synkowie na płakali. Powaga i ciekawość. / Jeden z żołnierzy niósł bańkę benzyny. Inni zdzierali firanki.
Tytułowy Król Popiel wprowadza nas w klimat legendy i metafizyczności, która jest kontynuowana między innymi w wierszach: Heraklit, Rozmowy na Wielkanoc 1620 roku, Z chłopa król czy Na ścięcie damy. Pokój i W Mediolanie przypominają podróże autora, zaś Portret grecki i Mistrz są jego swoistą spowiedzią.
Przez wszystkie utwory przebija pamięć i historia. Wiele w nich rozważań filozoficznych, a przede wszystkim poszukiwania sensu. Jeśli poszukujemy głębszego wglądu w zawartość tomu oraz jego kontekstu, warto zajrzeć do zamieszczonych na końcu książki znakomitych tekstów Andrzeja Franaszka i Joanny Zach – znawców życia i twórczości Czesława Miłosza. Wartością dodaną tomu, który ukazuje się w wyjątkowej kolekcjonerskiej edycji, są autorskie rękopisy oraz okładka zawierająca niezwykły obraz znanej malarki Poli Dwurnik. Zachęcam do skorzystania z tej uczty duchowej. Jak napisałem wyżej, najlepiej robić to powoli, delektując się – tak, aby usłyszeć głos poety, który potrafił mówić o sprawach bliskich każdemu człowiekowi.
- Czesław Miłosz, Król Popiel i inne wiersze
- Redaktorka inicjująca: Dorota Gruszka
- Redaktorka prowadząca: Justyna Tomska
- Opieka redakcyjna: Anna Szulczyńska
- Korekta: Katarzyna Onderka
- Projekt okładki: Michał Pawłowski
- Na okładce: Pola Dwurnik, Ukryty, 2023
- Zdjęcie na wyklejce: Spacer nad Bugiem, Klimczyce 1981 (fot. PAP/Maciej Billewicz)
- Opracowanie typograficzne i łamanie: Irena Jagocha
- Promotorka tomu: Karina Caban
- Wydawca: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak Sp. z o.o., Kraków 2026
- ISBN 978-83-8427-142-1
Druga książka Czesława Miłosza nosi tytuł Widzenia nad Zatoką San Francisco. Jest ona wyprawą w głąb siebie, wewnętrznym portretem kogoś, komu wypadło żyć w epoce globalizacji i pierwszego lądowania człowieka na Księżycu. Jej pierwsze wydanie ukazało się w 1969 roku nakładem Instytutu Literackiego w Paryżu.
Zanim zaczniemy czytać Widzenia nad Zatoką San Francisco, warto zajrzeć do wstępu zatytułowanego Pisanie jako egzorcyzm. Jego autorka, Małgorzata Lebda, napisała:
Czytać, teraz, ponownie Widzenia nad Zatoką San Francisco w blisko sześć dekad po premierze, to w dużej mierze odkrywanie, jakiż z Miłosza prorok.
Po takich słowach nie pozostaje nic innego, jak zajrzeć do zasadniczej treści publikacji. W przeciwieństwie do poprzedniego tomu jest ona formułowana prozą. Czesław Miłosz próbuje w esejach uchwycić, co dzieje się z człowiekiem, gdy świat gwałtownie przyspiesza:
Każdy z nas tak wstydzi się swojej bezradności i niewiedzy, że uważa za stosowne przekazywać innym to tylko, co, jak wydaje mu się, rozumie. Czasami jednak, nieprędko, jakoś pozbywamy się wstydu i zaczynamy mówić otwarcie o wszystkim, czego nie rozumiemy. Jeżeli nie jestem mądry, dlaczego mam udawać, że jestem mądry? Jeżeli jestem bezradny, dlaczego mam podawać się za kogoś, kto ma na podorędziu rady dla swoich współczesnych?
O ile zgadzam się z pierwszą częścią cytowanych słów, o tyle sądzę, iż od tamtej pory nastąpiły niekorzystne zmiany w mentalności wielu osób. Ze świecą w ręku trzeba szukać osób, które w dzisiejszych czasach potrafią przyznać się do niewiedzy!
Czesław Miłosz nie miał takiego problemu. Przyznaje, że dużo czyta, ale weryfikuje słowo czytane z praktyką; obrazy miast i krajów, w których był, odnosi do tego, gdzie aktualnie przebywa. Skoro książka nosi tytuł Widzenia nad Zatoką San Francisco, to autor nie unika odniesień przyrodniczych i geograficznych. Dotyczą one obszernie pojętej Natury i pewnych sprecyzowanych miejsc. Chyba powinienem tu wspomnieć o eseju Krótka dygresja o kobiecie jako przedstawicielce Natury. Nie, nie, panowie: nie ma tu żadnych obleśnych myśli! Wręcz przeciwnie: Czesław Miłosz subtelnie pisał o sferze intymnej. Kiedy przedstawia swój stosunek do migracji, z jego słów przebija tęsknota za krajem. Oczywiście, pojawiają się rozważania filozoficzne i historyczne. Nie ukrywam, że jestem miłośnikiem westernów, zatem z zaciekawieniem przeczytałem, że pewien…
… western całkowicie wkroczył w wymiar baśni, formalizując swoje motywy, układając je niemal w algebraiczne równania, których sednem był podział bohaterów na złych i dobrych, z nieuniknionym triumfem sprawiedliwości.
Sądzę, że to sformułowanie można odnieść do zdecydowanej większości dawnych westernów, podczas gdy współczesne…
Na koniec jeszcze jeden cytat:
W hierarchii ludzkich potrzeb pierwszą jest zaspokojenie głodu, i dość łatwo jest zrozumieć, dlaczego mit seksualny powstał w cywilizacji, która jak żadna inna przed nią, zaczęła produkować żywność w nadmiarze.
Powyższe zdanie, zawarte w eseju Seks dostarczony, jest wstępem do znacznie szerszych rozważań na temat medialnej otoczki wokół tej sfery życia. Zresztą, działalność mediów również leży w sferze zainteresowań Czesława Miłosza.
Widzenia nad Zatoką San Francisco są wnikliwą obserwacją kapitalizmu i szeroko pojętej cywilizacji dwudziestego wieku. Nic to, że były one pisane niemal sześćdziesiąt lat temu! Zdecydowana większość zamieszczonych w książce esejów zachowała aktualność. Jeśli natomiast są różnice, to tym bardziej warto zastanowić się, gdzie one się pojawiają i z czego wynikają.
- Czesław Miłosz, Widzenia nad Zatoką San Francisco
- Przedmowa: Małgorzata Lebda
- Redaktorka inicjująca: Dorota Gruszka
- Redaktorka prowadząca: Justyna Tomska
- Opieka redakcyjna: Anna Szulczyńska
- Korekta: Artur Czesak, Katarzyna Onderka
- Projekt okładki: Łukasz Piskorek
- Na okładce: Magdalena Laskowska, Horyzonty. Concerto, 2018
- Zdjęcie na wyklejce: Spacer nad Bugiem, Klimczyce 1981 (fot. PAP/Maciej Billewicz)
- Indeks: Na podst. opracowania zespołu redakcyjnego Wyd. Literackiego Artur Czesak
- Opracowanie typograficzne: Irena Jagocha
- Łamanie: CreoLibro
- Promotorka tomu: Karina Caban
- Wydawca: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak Sp. z o.o., Kraków 2026
- ISBN 978-83-8427-143-8
